2 gusht: Si e përkujton Europa gjenocidin ndaj Romëve dhe Sintëve

Më 2 gusht shënohet Dita e Përkujtimit të vrasjeve të afërsisht 500.000 Romëve dhe Sintëve gjatë regjimit nazist. Ky datë lidhet me të ashtuquajturën “zhdukje e kampit të ciganëve” në Aushvic‑Birkenau dhe përdoret gjithashtu si paralajmërim kundër anticiganizmit bashkëkohor.

Nga përkujtimet lokale deri te zyrtarizimi panevropian

Kujtimi i parë i organizuar më 2 gusht u mbajt në vitin 1994 në Qendrën Memoriale Aushvic me nismën e organizatave rome polake. Ai i kujtoi natën midis 2 dhe 3 gushtit 1944, kur nacional‑socialistët gjermanë në Birkenau i mbytën me gaz, i qëlluan dhe i rrahën deri në vdekje mijëra Romë dhe Sintë të burgosur atje; edhe më përpara shumë kishin vdekur nga uria, sëmundjet dhe epidemitë.

Duhej dekada që gjenocidi ndaj Romëve dhe Sintëve të njihej në Gjermani dhe që 2 gushti të fitonte peshë më të gjerë zyrtare në Evropë. Me nismën e Parlamentit Evropian, më 2 gusht të vitit 2015 u shpall Dita Evropiane e Përkujtimit të Holokaustit ndaj Romëve dhe Sintëve; që atëherë shumë qeveri dërgojnë përfaqësues zyrtarë në Aushvic për të marrë pjesë në përkujtime.

Sidoqoftë, pjesa më e madhe e ngjarjeve zhvillohen në vetë shtetet. Veçanërisht në Evropën Qendrore dhe Juglindore, ku politika e shfarosjes shpeshherë ishte e drejtuar edhe kundër Romëve, përkujtimet rregullisht lidhin përkujtime historike me format aktuale të anticiganizmit.

Në Poloni, ku jetojnë rreth 30.000 Romë, 2 gushti është ditë zyrtare përkujtimi që nga viti 2011. Me këtë rast përfaqësues parlamentarë dhe qeveritarë zakonisht udhëtojnë në Aushvic. Për më tepër, çdo vit më 3 korrik në fshatin Szczurowa, në lindje të Krakovës, përkujetohet masakra ndaj Romëve polakë të vitit 1943; në Szczurowa në vitin 1956 u ngrit monumenti i parë në Evropë i dedikuar viktimave të gjenocidit ndaj Romëve.

Në Çeki, ku jetojnë rreth 250.000 Romë, 2 gushti zyrtarisht përkujetohet që nga viti 2015. Përkujtimi qendror është në vendin Lety, jug të Pragës, ku në vitin 1940 u ndërtua një kamp përqendrimi për Romët, dhe prej vitit 1942 aty u deportuan familje rome. Pas luftës vendi u përdor si fermë derrash; objekti u mbyll në vitin 2018 dhe u transformua në një qendër memoriale, çeljen solemne të së cilës në prill 2024 e ndoqën presidenti Petr Pavel dhe atëbotëshmi kryeministër Petr Fiala.

Në Sllovaki, ku jetojnë rreth gjysmë milioni Romë, 2 gushti është ditë zyrtare përkujtimi që nga viti 2005. Përkujtimi qendror zhvillohet në Muzeun e Kryengritjes Kombëtare Sllovake në Banska Bystrica, dhe ngjarjen e organizon qeveria së bashku me iniciativa rome jofitimprurëse dhe përfaqësues të kabinetit presidencial.

Hungaria, ku sot jetojnë rreth 600.000 Romë, e shpalli 2 gushtin ditë përkujtimi në vitin 2005. Vetëm në Budapest ka tre vende memoriale për Romët e vrarë gjatë Holokaustit. Në kujtesën publike hungareze përfshihen edhe sulmet e viteve 2008/2009, kur ekstremistë të djathtë vranë gjashtë persona dhe plagosën 55; sulmi i fundit u krye në natën midis 2 dhe 3 gushtit 2009 në fshatin Kisleta.

Rumania, me rreth dy milionë Romë, shënon zyrtarisht Ditën e Holokaustit të Romëve që nga viti 2020; përkujtimi qendror zhvillohet pranë Memorialit të Holokaustit në Bukuresht, i hapur në vitin 2009. Gjatë regjimit të Ion Antoneskut, Rumania organizoi deportime masive të hebrenjve dhe Romëve në Transnistria, ku rreth 380.000 hebrenj dhe 11.000 Romë u vranë në kampet ose vdiqën nga uria dhe sëmundjet. Për herë të parë në vitin 2025 presidenti rumun personalisht mori pjesë në përkujtim: Nikushor Dan. Presidenti rumun Nikushor Dan në përkujtim për Holokaustin e Romëve, 31 korrik 2925

Në vende të tjera 2 gushti shënohet ndryshe: në Bullgari (rreth 700.000 Romë) nuk është shpallur ditë kombëtare zyrtare, por organizatat rome dhe përfaqësues shtetërorë organizojnë përkujtime dhe deklarata. Kroacia e shpalli 2 gushtin ditë përkujtimi në vitin 2014; përkujtimi qendror është në Jasenovac, ku nën regjimin e ustashëve u vranë midis 15.000 dhe 20.000 Romë. Në Maqedoninë e Veriut (rreth 100.000 Romë) 2 gushti është ditë zyrtare përkujtimi që nga viti 2017 dhe ngjarja qendrore zhvillohet në Shkup, në Qendrën Memoriale të Holokaustit të Hebrenjve të Maqedonisë; duke qenë se 2 gushti është edhe festë shtetërore, përkujtimi herë pas here mbetet në hije. Në Serbi (rreth 130.000 Romë) 2 gushti nuk është ditë zyrtare, por zhvillohen ngjarje brenda ditëve të tjera të përkujtimit të krimeve nacional‑socialiste dhe ustashake.

Në tërë Evropën, përkujtimet e 2 gushtit lidhen me vënien në dukje të vrasjeve historike dhe me thirrjen për vëmendje ndaj formave të sotme të diskriminimit dhe dhunës ndaj Romëve dhe Sintëve.

Foto: demonstrata në 2018 kundër diskriminimit me të cilin