Përplasja për Gjykatën Kushtetuese në Poloni: gjyqtarët e mbështetur nga qeveria morën kontrollin

Gjykata Kushtetuese e Polonisë u vendos në qendër të një përplasjeje të ashpër për pushtet mes qeverisë pro‑evropiane të kryeministrit Donald Tusk dhe opozitës së djathtë konservatore e mbështetur nga Presidenti Karol Nawrocki, pasi gjyqtarë të zgjedhur nga koalicioni i Tusk morën drejtimin e Gjykatës më 30 tetor 2026, thelluar krizën institucionale.

Dosjet e papërfunduara, funksionimi i paralizuar dhe marrja kontroverse e drejtimit

Në arkivat e Gjykatës janë grumbulluar afërsisht 1,000 raste të pazgjidhura, disa prej tyre në pritje më shumë se një dekadë, dhe Gjykata këtë vit nuk arriti t'i miratojë buxhetin e vet për 2027. Gjykata e Drejtësisë së Bashkimit Evropian në 2025 konstatoi se Gjykata Kushtetuese polake "nuk është as e pavarur as e paanshme," konstatim që rëndon përballjen aktuale.

Në trupin 15‑anëtarësh janë përplasur shtatë gjyqtarë të emëruar gjatë periudhës së Law and Justice (PiS) nga 2015 deri më 2023 dhe tetë të zgjedhur pas ndryshimit të qeverisë në dhjetor 2023. Bogdan Święczkowski, kryetar i Gjykatës dhe ish‑politikan i PiS, refuzoi të lejojë që pesë prej gjyqtarëve të rinj të ndërmarrin detyrën, duke argumentuar se ata betuan para kryetarit të parlamentit dhe jo para Presidentit Karol Nawrocki.

Pas muajsh pritjeje pa detyra dhe pa pagesë, pesë gjyqtarët e rinj vepruan mbrëmjen e 30 tetorit. Më me përvojë ndër ta, Anna Korwin‑Piotrowska, u shpall kreu i Gjykatës dhe urdhëroi pezullimin për një muaj të Święczkowski dhe zëvendësit të tij Bartłomiej Sohanański, duke i ndaluar të hynë në godinën e Gjykatës.

Święczkowski nuk e pranoi pezullimin dhe deklaroi se mbetet kryetar i Gjykatës. I mbështetur nga simpatizantët e PiS që prej javësh kampojnë përpara selisë së Gjykatës, ai tentoi të kalojë kordonin e sigurisë por u ndalua nga policia. Politikanë të djathtë dhe ekstremisht të djathtë, përfshirë liderin e PiS Jarosław Kaczyński, përdorën situatën për tubime politike; demonstruesit brohoritnin "Topple Tusk." Kaczyński shkroi në X se "From today Poland becomes a police state" dhe paralajmëroi se rruga e ndjekur nga qeveria çon "directly to authoritarianism and totalitarianism."

Presidenti Nawrocki ndërpreu udhëtimin drejt Afrikës dhe u kthye në Varshavë. Pawel Schefernaker nga zyra presidenciale tha: "Tonight the constitutional order of Poland was violated and a violent takeover of a state institution was carried out." Marcin Przydacz, sekretar shteti dhe këshilltar për politikë të jashtme i presidentit, deklaroi: "We are facing a very serious constitutional crisis in Poland. It is a direct consequence of the unlawful and violent actions of Tusk's government." Ai shtoi: "The president is obliged to react whenever the Constitution and laws of Poland are violated."

Nënkryetari i PiS, Tobiasz Bocheński, shkoi më tej dhe e quajti veprimin: "This is a coup." Ai e krahasoi situatën në televizion me shpalljen e ligjit ushtarak nga gjenerali Wojciech Jaruzelski në dhjetor 1981. Formoi edhe një incident i kontestuar fizik kur Korwin‑Piotrowska dhe të tjerët thanë se Nawrocki i shtyu gjatë hyrjes; zëdhënësi presidencial Rafał Leśkiewicz i akuzoi gjyqtarët për rrezikim të integritetit fizik të presidentit dhe njoftoi një kallëzim penal të paralajmëruar.

Kryeministri Donald Tusk mbrojti gjyqtarët dhe arsyetoi ndërhyrjen policore për mbrojtjen e Gjykatës. "A democratic state must be strong," deklaroi ai në një fjalim televiziv, dhe shtoi: "The attack on the Court and its judges is another chapter in the process of destroying the rule of law in Poland by PiS and Presidents Duda and Nawrocki." Ministri i Drejtësisë, Waldemar Żurek, shprehu pritshmëri: "In a few weeks the first hearings and the review of the first cases will take place."

Korwin‑Piotrowska thirri një seancë plenare të Gjykatës Kushtetuese për të martën, 3 nëntor 2026, për të miratuar buxhetin; për të pasur kuorum nevojiten dy të tretat e gjyqtarëve. Mendimet e juristëve janë të ndara: katër ish‑kryetarë të Gjykatës — Marek Safjan, Jerzy Stępień, Bohdan Zdzienicki dhe Andrzej Zoll — i mbështetën gjyqtarët e rinj si hapa të nevojshëm për të rikthyer funksionimin e Gjykatës, ndërsa Fondacioni Helsinkian Polak për të Drejtat e Njeriut kritikoi pezullimin e Święczkowski si "dubious" dhe paralajmëroi për një precedent të rrezikshëm.

Pas eskalimit natën e 30–31 tetorit, Nawrocki ftoi përfaqësuesit e partive në bisedime. Adrian Zandberg i partisë Left Together propozon një "reset" të mundshëm: dorëheqja e të gjithë gjyqtarëve aktualë dhe zgjedhja e anëtarëve të rinj me një shumicë tre‑pëthjëshe në parlament — një kompromis që do të kërkonte bashkëpunim të rrallë midis koalicionit qeverisës dhe opozitës. Pa një marrëveshje të tillë, bllokada e Gjykatës mund të vazhdojë dhe të lërë kapacitetin e saj vendimtar të veprojë në dyshim, duke e thelluar ndarjen në skenën politike polake.

Foto: material shtypi nga ngjarja