Четири години по смртта на Џина Махса Амини: како „Жена, живот, слобода“ го промени Иран

Четири години по смртта на Џина Махса Амини, движењето „Жена, живот, слобода“, кое произлезе од тој трагичен настан, остави траен белег врз иранското општество, и покрај континуираните репресии.

Од една смрт до национално движење

Џина Махса Амини, 22‑годишна Курдка, почина во болница во Техеран на 16 септември 2022 година, откако беше приведена од полицијата за морал поради наводно прекршување на правилата за носење хиџаб. Три дена по апсењето беше прогласена за мртва. Нјзината смрт предизвика месеци протести низ целата земја под слоганот „Жена, живот, слобода“, кои беа сурово задушени од властите.

„Според мене, движењето ‘Жена, живот, слобода’ ја поттикна најголемата општествена и културна промена во Иран во последните децении“, изјави иранската активистка за граѓански права, поетеса и писателка Пуран Наземи. Наземи повеќепати беше апсена во изминатите години поради мирното залагање за правата на жените и и натаму може да се соочи со кривичен прогон, но вели дека не се плаши.

Движењето јасно бараше укинување на задолжителниот хиџаб и ставање крај на државното насилство, а една од најзначајните последици е дека многу Иранци почнаа да ја препознаваат сопствената моќ за колективно дејствување. „Властите сè уште користат физичко насилство и повремени апсења против нас“, додаде Наземи, „но нешто суштинско се промени.“

Дебатата за построги закони за покривање на главата продолжува. На виртуелната седница на иранскиот парламент одржана на 6 септември, повеќе пратеници побараа од претседателот на парламентот, Мохамад Багер Галибаф, спорниот закон за хиџаб да биде проследен до претседателот на државата за потпишување. Предлог‑законот предвидува значително построги казни за жените кои ќе ги прекршат правилата за покривање.

Сè поголем број жени отворено одбиваат да носат шамија на глава во јавност и на социјалните мрежи објавуваат фотографии во шарени здолништа и летна облека. една 17‑годишна ученичка вели: "И мојата мајка веќе не носи шамија. Таа сè уште е малку исплашена и секогаш носи шал со себе, за секој случај. Но јас веќе не размислувам на тоа." Оваа појава го менува секојдневното однесување на многумина.

Отпорот на иранските жени, сепак, не почна со овие протести; тој има долга историја. Како што раскажува 68‑годишната активистка и писателка Мансурех Шоџаи, важен чекор започнал околу 20 години пред ова преку кампањата „Еден милион потписи“, основана во септември 2006 година како обид да се соберат еден милион потписи за промени во дискриминаторските закони.

Кампањата, која се занимаваше со прашања како развод, старателство над децата, наследство, сведочење пред суд и полигамија, се соочи со жестоки репресии: активистки беа повикувани на распити, апсени и кривично гонети, а многумина платиле висока лична цена. Меѓу оние што биле изложени на притисок се и адвокатката за човекови права Насрин Сотуде и добитничката на Нобеловата награда за мир од 2003 година, Ширин Ебади. Наргес Мохамади, која исто така беше затворена заради активизмот, ја доби Нобеловата награда за мир во 2023 година.

За Мансурех Шоџаи и за многу други, движењето „Жена, живот, слобода“ не е целосен прекин со минатото, туку продолжување на долгогодишната борба за права и слободи на жените во Иран.

Фото: прес-материјал од настанот