Кос најавува промени во пристапувањето: повеќе придобивки, но и подлабока контрола за Македонија

Еврокомесарката за проширување Марта Кос предложи нов модел за проширувањето на Европската Унија кој меша побрза, делумна интеграција со построги механизми за надзор на владеењето на правото и демократијата — комбинација која има директни последици за Македонија.

Повеќе придобивки, но и повеќе рампи

Кос на конференцијата на хрватските амбасадори во Загреб најави дека Комисијата сака дебата околу четири области: внатрешни реформи на самата ЕУ, посилни гаранции против демократското назадување, постепено интегрирање на кандидатите и преодни механизми при приемот. Таа оцени дека Унијата се наоѓа пред нов „хелсиншки момент“, алудирајќи на периодот пред проширувањето во 2004 година.

За Скопје, најавите немаат непосредно влијание врз формалниот статус на преговорите. Македонија ја одржа Првата меѓувладина конференција со ЕУ на 19 јули 2022 година, а скринингот на европското законодавство заврши во декември 2023 година. Комисијата потврдува дека скрининг-извештаите за шесте кластери се доставени до Советот, но првиот кластер „Темели“ сè уште не е отворен.

Во последните документи за проширување, Комисијата повторно ги потврдува почетните мерила за отворање на првиот кластер и бара уставни измени за внесување на Бугарите и на другите заедници во Уставот, во согласност со заклучоците на Советот од јули 2022 година. Исто така се бара напредок во владеењето на правото, независноста и интегритетот на судството и во борбата против корупцијата; слична порака беше повторена и при состанокот на Комитетот за стабилизација и асоцијација во Скопје во февруари 2026 година.

Дел од предлогот на Кос се однесува и на намалување на бројот на области во кои една земја може да ги блокира одлуките, односно на пофлексибилни правила за донесување одлуки. Таа рече дека некои промени би можеле да се направат и без отворање на основачките договори, но не прецизираше дека едногласноста во процесот на проширување ќе биде укината.

Од другата страна, Кос најави и построги проверки по приемот. „Мора да се осигуриме дека нема да пуштиме тројански коњи“ — рече Кос, објаснувајќи дека искуството покажало потреба од поцврсти механизми за спречување на кршењето на основните демократски принципи и по приемот на една држава во ЕУ. Од 2024 година Македонија, заедно со Албанија, Црна Гора и Србија, е вклучена во годишниот Извештај на Комисијата за владеењето на правото, а во јули 2026 година Комисијата ги опфати четирите кандидатки во истиот механизам што се применува и врз земјите членки. Кос во јули оцени дека напредокот во тие области е „основен услов“ за членство.

Кос исто така предлага постепена интеграција: кандидатите порано да добиваат пристап до делови од единствениот пазар и до финансиски механизми, под услов да ги исполнуваат реформските обврски. За Македонија дел од тој модел веќе работи преку Планот за раст за Западен Балкан — при посетата на Скопје на 8 јули 2026 година таа соопшти дека земјата дотогаш добила 142,1 милиони евра од Инструментот за реформи и раст.

Министерот за европски прашања Беким Сали ја оцени комуникацијата со Комисијата како добра, но потенцира дека новите критериуми сѐ уште не се дефинирани и дека тоа треба да се направи по 2028 година. Како што рече: "Ние следиме напорно и во постојана комуникација сме каков ќе биде текот. Сè уште ниеден официјален, да кажам, документ или разговор нема од аспект на новите критериуми и каква би била новата фаза. Ние сѐ уште работиме на агендата што треба да ја завршиме 2028 година, така што ова е период на праќање пораки и спремање на сите држави коишто имаат аспирации за Европска Унија да се интегрираат, дека мора да бидат спремни за тој процес".

Според противниците на промени кои би го ограничиле правото на вето, намалувањето на едногласноста би било политички чувствителна промена што може да го отежни или продолжи патот кон членство, особено за држави чиј напредок е условен со билатерални прашања.

Фото: прес-материјал од настанот