Modeli i propozuar i zgjerimit të BE-së ofron për Maqedoninë përfitime më të shpejta, por kontrolle më të rrepta

Komisionerja e BE-së për zgjerim, Marta Kos, paraqiti një paketë ndryshimesh në procesin e anëtarësimit që mund t'u japë vendeve kandidate përfitime më shpejt, por që njëkohësisht vendos kontrolle më të ashpra mbi sundimin e ligjit dhe standardet demokratike — përzierje kjo me pasoja të qarta për Maqedoninë e Veriut.

Paraqitje më e shpejtë, kontroll më i fortë

Gjatë konferencës së ambasadorëve kroatë në Zagreb, Kos njoftoi se Komisioni do të hapë debat për katër fusha: reformat e brendshme të BE-së, garanci më të forta kundër regresit demokratik, integrim i ngadalshëm i vendeve kandidate dhe mekanizma tranzitorë në kohën e pranimit. Ajo e përshkroi situatën si një të mundshme „moment të ri helsinxhi“ krahasues me periudhën para zgjerimit të madh të vitit 2004.

Për Shkupin, megjithatë, njoftimet nuk e ndryshojnë statusin formal të negociatave. Maqedonia e Veriut zhvilloi Konferencën e parë ndërqeveritare me BE më 19 korrik 2022, ndërsa skanimi i legjislacionit evropian u përmbyll në dhjetor 2023. Komisioni konfirmon se raportet e skanimit për gjashtë klasterë janë dërguar në Këshill, por klasteri i parë, "Foundations"/"Temeli", ende nuk është hapur.

Paketa e fundit e Komisionit përsëriti se Maqedonia duhet të plotësojë kriteret fillestare për hapjen e klasterit të parë dhe të kryejë ndryshimet kushtetuese për të përfshirë bullgarët dhe komunitetet e tjera në Kushtetutë, në përputhje me përfundimet e Këshillit të korrikut 2022. Po ashtu kërkoheshin rezultate shtesë në sundimin e ligjit, pavarësinë dhe integritetin e drejtësisë dhe në luftën kundër korrupsionit; e njëjta porosi u përsërit në takimin e Komitetit për Stabilizim dhe Asociim në Shkup në shkurt 2026.

Një pjesë e propozimit të Kos do të kufizonte mundësitë për një shtet anëtar që të bllokojë vendimet në fusha të caktuara — ajo foli për nevojën e vendimmarrjes më fleksibile dhe zvogëlimit të numrit të fushave ku një anëtar mund të pengojë vendimet kolektive. Kos tha se disa ndryshime mund të bëhen pa hapjen e traktateve themeluese, por Komisioni nuk ka përcaktuar që unanimiteiteti në procesin e zgjerimit do të hiqet automatikisht.

Në anën tjetër, Kos propozoi edhe kontrolle më të rrepta pas pranimit. Siç tha ajo: "We must ensure we do not let Trojan horses in." Komisioni tashmë ka zgjeruar kontrollet më të thella: që nga 2024 Maqedonia, së bashku me Shqipërinë, Malin e Zi dhe Serbinë, është përfshirë në Raportin vjetor të Komisionit për sundimin e ligjit, dhe në korrik 2026 Komisioni i përfshiu katër kandidatët në të njëjtin mekanizëm që aplikohet edhe për shtetet anëtare. Kos vlerësoi se përparimi në këto fusha është një "basic condition" për anëtarësim, duke nënkuptuar se përmbushja formale e ligjeve do të jetë vetëm pjesë e procesit dhe do të kërkohen rezultate të provuara në praktikë.

Po ashtu, ideja e integrimit të ngadaltë parashikon që kandidatët të marrin më herët akses në pjesë të tregut të vetëm evropian, instrumente financiare dhe politika të BE-së, për sa kohë që vazhdojnë të zbatojnë reformat. Për Maqedoninë, ky model funksionon pjesërisht përmes Planit për Rritje për Ballkanin Perëndimor — gjatë vizitës së saj në Shkup më 8 korrik 2026, Kos njoftoi se vendi kishte marrë deri atëherë 142.1 milionë euro nga Instrumenti për Reforma dhe Rritje.

Zyrtarët vendas mirëpritën tonin e njoftimeve, por theksuan pasiguri. Ministri për Çështje Evropiane Bekim Sali vlerësoi komunikimin me Komisionin si të shkëlqyer dhe tha se kriteret e reja ende duhet të përcaktohen pas vitit 2028. Ai deklaroi: "Ne i ndjekim me vëmendje dhe jemi në komunikim të vazhdueshëm për atë se cili do të jetë drejtimi. Ende nuk ka asnjë dokument zyrtar, të them, apo bisedë lidhur me kriteret e reja dhe se cili do të ishte faza e re. Ende po punojmë në axhendën që duhet ta përfundojmë në 2028, kështu që kjo është një periudhë për dërgim mesazhesh dhe përgatitje të të gjitha shteteve që kanë aspirata për Bashkimin Evropian që të integrohen, se duhet të jenë të përgatitura për atë proces."

Debati evropian për propozimet po nxjerr edhe shqetësime: kritikët thonë se mekanizmat tranzitorë mund të krijojnë një status të ndryshëm për anëtarët e rinj dhe se ndryshimi i rregullave të vendimmarrjes do të jetë politikisht i ndjeshëm. Deklarata si: "There will be no European Union if every member state does not have the right to veto" tregojnë se cështjet e vetos dhe unanimitetit do të mbeten pika kyçe në diskutimin e mëtejshëm.

Foto: material shtypi nga ngjarja