Norilsk: qyteti arktik ku dielli nuk lind për 45 ditë

Norilsk është një qytet i largët arktik me rreth 176,000 banorë, ku dimri sjell 45 ditë natë polare dhe industria përcakton pothuajse çdo aspekt të jetës.

I ndodhur thellë mbi Rrethin Polar në krahinën Krasnojarsk në Siberinë lindore, Norilsk është rreth 2,400 kilometra larg nga Poli i Veriut dhe rreth 3,000 kilometra nga Moska. Me rreth 176,000 banorë, ai është qyteti i dytë më i madh brenda Rrethit Polar pas Murmanskut dhe qyteti më verior i madh në botë me më shumë se 150,000 banorë.

Qyteti është ndërtuar mbi permafrost për të shfrytëzuar një nga vendburimet më të mëdha të niklit, bakrit dhe paladiumit në planet. Në vitin 1935 udhëheqja sovjetike nisi ndërtimin e një kompleksi të madh industrial të njohur si Norilsk combine; për qëllimet e projektit u krijua edhe kampi i punës (gulag). Gjatë dy dekadave në vijim rreth gjysmë milioni të dënuar punuan në kushtet brutale arktike.

Vlerësohet se të paktën 17,000 njerëz humbën jetën në ato vite të para, kryesisht nga uria, lodhja dhe hipotermia. Pas vdekjes së Josif Stalinit në 1953, të dënuarit në Norilsk organizuan kryengritjen e Norilskut — një nga rebelimet e para të mëdha kundër sistemit të gulagëve. Kampet u mbyllën në 1956, por aktiviteti industrial vazhdoi.

Ekonomia dhe kostoja mjedisore

Që në vitet 1960 ekonomia e Norilskut ka qenë rreth nxjerrjes dhe përpunimit të niklit dhe bakrit. Norilsk Nickel është punëdhënësi kryesor dhe thuhet se krijon gati 2% të Prodhimit të Brendshëm Bruto të Rusisë.

Kjo peshë ekonomike shoqërohet me kosto të larta mjedisore dhe për shëndetin. Për vite me radhë fabrikat lëshojnë miliona tonë emetime toksike — dioksid squfuri, okside azoti, fenole dhe metale të rënda — që kanë shkatërruar pyjet përreth dhe kanë lënë tokat të ngopura me metale. Shiu acid ka rrënuar sipërfaqet pyjore dhe shtresat e tokës tani përmbajnë përqendrime të larta të metaleve, përfshirë ato të çmuara dhe toksike.

Ndikimet shëndetësore janë të qarta: jetëgjatësia mesatare e një punëtori në Norilsk është rreth 59 vjet, më pak se mesatarja ruse, dhe nivelet e kancerit janë dukshëm më të larta se në pjesën tjetër të vendit. Qyteti mban mend edhe katastrofën ekologjike të vitit 2020, kur nafta dizel derdhi në një lum të afërt dhe shkaktoi shpalljen e gjendjes së emergjencës.

Klimat i vështirëson kushtet: temperatura mesatare në janar është afërsisht −30 gradë Celsius, qyteti mbulohet me borë rreth dy të tretat e vitit, dhe verës dielli nuk perëndon për rreth 65 ditë. Nuk ka rrugë tokësore që e lidhin Norilskun me pjesën tjetër të Rusisë; qasja është e mundur vetëm me aeroplan ose me anije përmes portit të Dudinka në lumin Yenisei, megjithëse lundrimi dimëror vështirësohet kur lumi ngrin. Qyteti është zyrtarisht i klasifikuar si "qytet i mbyllur": shtetasit e huaj nuk mund të hyjnë pa një leje të veçantë shtetërore. Blloqet betoni të mbuluara me dëborë, shpatat e tymit që ngrihen mbi qiellin polar dhe tundra e pakufizuar që e rrethon krijojnë skena që tërheqin dhe përsëri largojnë vizitorët.

Foto: material shtypi nga ngjarja