Нови идеи за враќање на кинокултурата: деполитизација и заедничка работа како предуслов

Панел‑дискусијата „Културната инфраструктура пред Европската престолнина на културата 2028“ се одржа на 24 август во „Лабораториум“ како дел од 17‑тото издание на фестивалот „МакеДокс“. Централното прашање беше едноставно: каде исчезнаа кината во градот?

Учесници и главни констатации

Во разговорот учествуваа Звонко Наумоски – Шеф на операции, Фондација „Скопје 2028 – Европска престолнина на културата“; Билјана Лунга Филиповска – Советник во Агенцијата за филм на Република Северна Македонија; Маргарита Арсова – уредничка на филмската програма во МКЦ; и Дарко Набаков – Извршен директор на „МакеДокс“. Модераторка беше Марина Костова, филмска критичарка и потпретседателка на светската организација на ФИПРЕСЦИ.

Модераторката во воведот јасно го искажа чувството на загуба поврзано со исчезнувањето на навиката за одење во кино: – За жал, со текот на времето таа радост почна да се губи. Ние бевме сведоци и сега сме сведоци дека нашиот главен град, со над 600.000 жители, до почетокот на 90‑тите години на минатиот век имаше 16 киносали, дури и специјализирано кино за деца и млади, а 35 години подоцна имаме само еден мултиплекс, комерцијално кино каде што мора да се прикажуваат и авторските филмови на нашите автори. Има и две киносали, во Кисела Вода и во Драчево, каде што повремено се прикажуваат филмови – посочи Костова.

Маргарита Арсова посочи како МКЦ го прилагоди фестивалот за време на пандемијата и ја поврза загубата на киносалите со политички одлуки: – Мене ми е тешко дури и да се потсетувам на сите тие настани заради емотивноста и приврзаноста кон сето тоа што порано се случувало. Ние свесно го извадивме „Синедејс“ во летна варијанта на отворени простори затоа што сакавме да имаме физичко издание во период кога сите затворени простори не можевме да ги користиме за време на ковид‑пандемијата. Сакавме да ја имаме публиката присутна во живо и да не го изгубиме континуитетот на фестивалот. Губењето на кинопросторите, како „Милениум“ и „Фросина“, не можам да кажам дека е нешто друго, освен политичка одлука да се изгуби МКЦ како простор. Како што гледате, не само во однос на МКЦ, туку и културата во Македонија, воопшто, сѐ повеќе регресира, се пробува на сите начини да се укинат простори, да се укинат концепти, да се укинат колективни договори за да може полесно понатаму да функционираат останатите делови кои не се поврзани со критичката мисла и со јавноста. Затворањето на киносалите носи голема загуба за градот, за филмските работници, за спроведувањето на програмите што сакавме да ги пласираме како јавни политики за да заличиме на град кој ја доби титулата „Европска престолнина на културата“. Титулата ни беше дадена во 2023 година за да можеме да ги јакнеме капацитетите и тоа да кулминира во 2028 година, меѓутоа многу шанси се пропуштија. Сѐ додека работите зависат од политиката и од партизацијата тешко дека ќе можеме да одиме напред – рече Арсова.

Дарко Набаков ги опиша отворените фестивалски локации (Куршумли ан, Сули ан и платото пред Музејот на Македонија) и упати предупредување за состојбата на старите објекти: – Нашата цел е „МакеДокс“ да се прошири во повеќе простори во Старата чаршија. Куршумли ан е магичен простор и е симбол на фестивалот, но сите ние мораме да сме реални дека тој простор е навистина во незавидна состојба и еден ден ќе мора да се реставрира. Станува збор за споменик на културата кој со години не е реставриран и треба да дојде до тоа. Би било штета за фестивалот да остане без просторот и да биде оставен на милост и немилост на политиката без разбирање од властите. По 17 години мислам дека оставивме белег во градот во однос на прикажувањето документарни филмови и треба сите заедно да размислуваме како работите би се менувале во иднина. Знаеме дека состојбата е тешка. Многу тешко оди дијалогот со локалните и со државните власти. Нашата идеја е да се собереме на едно место и да почнеме работите да ги кажуваме гласно. На пример, Град Скопје веќе пет години не е поддржувач на „МакеДокс“. Фестивалот кој има голем број млада публика и кој полека станува симбол на градот не добива поддршка од самиот град. Тоа е небулоза во целото наше постоење. Оттаму се појавува целиот наш „креативен инает“ во организацијата на фестивалот, бидејќи најмногу енергија трошиме во договарање со државните институции. Многу е полесно да се договориме со партнерите од надвор и да донесеме стотина странски автори секоја година, отколку да се договориме со домашните институции – рече Набаков.

Звонко Наумоски објасни што може и што е надвор од мандатот на Фондацијата и ги презентира главните бројки: – Филмот и киноприкажувањето треба да бидат едни од основните нишки во спроведувањето на програмата, меѓутоа „ЕПК Скопје 2028“ го нема мандатот институционално да ги решава проблемите со киноприкажувањето кои се таложеле во изминатите 30 години. Она што можеме да го направиме е со јавни повици да ги повикаме сите заинтересирани страни да аплицираат и да понудат одредени креативни решенија – објасни Наумоски. Фондацијата е формирана со цел да ја реализира програмата во јули 2026 година и, според говорот на панелот, буџетот на проектот треба да изнесува околу 40 милиони евра, од кои 30 милиони се наменети за програмата, а 10 милиони за логистички потреби.

Претставничката на Агенцијата за филм, Билјана Лунга Филиповска, ја потврди лошата состојба на инфраструктурата, но посочи и постоечки капацитети: најголем концентриран кино‑капацитет е комерцијалното кино „Синеплекс“, во функција е Кинотеката, а во последните две години се развива и модел на кино‑мрежа, „Киноверзум“. Таа порача дека враќањето на маалската кинокултура е можно ако се формира работна група што ќе ја мапира состојбата и ќе вклучи Министерство за култура, Министерство за образование и други засегнати страни.

Како заклучок од дискусијата издвојувањето беше јасно: проектот „Европска престолнина на културата – Скопје 2028“ треба да се искористи за да остави трајно наследство – не само сезонски фестивали и привремени проекции, туку функционална киномрежа која ќе остане по 2028 година.

Фото: прес-материјал од настанот