По изборите во Србија: апсења, истраги и прашања за одговорноста

Во Србија, во неделите по изборите, се забележува брз ред апсења и отворање кривични истраги поврзани со корупција и злоупотреба на јавните функции. Прашањето е дали обвинителствата и судовите ќе успеат да преточат тие акции во вистинска одговорност.

Политичка промена и брз одговор на правосудството

Серијата на настани привлече големо внимание откако летот на Ер Србија JU134 за Москва се врати додека веќе беше во воздушниот простор над Литванија. Меѓу патниците беа поранешниот министер за одбрана и внатрешни работи и поранешниот директор на Безбедносно-информативната агенција, Александар Вулин, долгогодишниот директор на државниот „Србијагас“, Душан Бајатовиќ, и министерот без ресор Ненад Поповиќ. Според неофицијални медиумски информаци, враќањето следело по безбедносен пропуст: Вулин наводно се качил без задолжителна контрола.

Александар Вулин од 2023 година е под санкции на Соединетите Американски Држави поради „коруптивни и дестабилизирачки активности, злоупотреба на јавната функција и односи со српски трговец со оружје“. Тој изјавил дека службено патува во Москва за да разговара за продолжување на договорот за гас. Бајатовиќ, пак, рекол дека не знае зошто Вулин и Поповиќ патуваат и дека тие нема да присуствуваат на закажаните средби за снабдување со гас.

Овие епизоди се случија по политичкиот потрес: на 25 октомври Студентската листа нанесоа пораз на Српската напредна партија, со што заврши 14‑годишната доминација на Александар Вучиќ и СНС. Во наредните денови обвинителствата отворија стари предмети и покренаа нови истраги поврзани со сомневања за купување гласови, корупција и местење јавни набавки.

Меѓу уапсените се четири лица во Нови Сад осомничени за купување гласови и шест лица во Мали Зворник, обвинети дека со помош на поединци од локалната администрација и полицијата им овозможиле на граѓани од Босна и Херцеговина пријавување на живеалиште за да можат да гласаат. Сопственикот на „Алта банка“, Давор Мацура, беше уапсен под сомнение дека со неовластен пристап до трезорот изнел околу 45 милијарди динари, по што Народната банка на Србија ѝ ја одзеде дозволата за работа и покрена стечајна постапка. Мацура беше јавноста поврзуван со СНС, а неговата банка имала значајни државни бизниси и голем број руски клиенти.

Уапсени се и високи полициски функционери, директорот на Републичкиот хидрометеоролошки завод и раководители на јавни претпријатија под сомнеж за злоупотреби и местење на јавни набавки. Во јавноста се појавија информации и снимки што укажуваат на можно изнесување или уништување службена документација во државни институции и јавни претпријатија.

Врховната јавна обвинителка Загорка Доловац на 29 октомври издаде задолжително упатство до сите главни јавни обвинители итно да побараат од полицијата мерки за спречување уништување на службени списи. Студентската листа повика вработените во институциите и медиумите да пријавуваат обиди за уништување документација во транзициониот период.

Обвинителката Бојана Савовиќ предупредува дека „Тоа е тажна слика за нашето обвинителство“ и оти наглото будење на обвинителството може да личи на додворување на новата власт. Идната пратеничка Тanja Арсиќ предупреди: „Кога се сака правна држава и кога се сака нешто да се направи, тоа е можно. И нашите прописи го овозможуваат тоа. Само, очигледно имало кочничари во целиот тој систем, кои ги тргале предметите во фиоки и ги оставале да стојат нерешени.“ Арсиќ додаде дека „Би било трагично најкрупните, чии апсења се очекуваат, да бидат процесуирани, а за тоа да немаме доволно докази. Или да бидат обвинети за нешто многу помало од она што навистина го направиле.“

Крајниот испит, велат набљудувачите, ќе бидат правосилните пресуди и трајното одземање на имотот стекнат со криминал. Без трајни судски исходи и темелни реформи во судството, обвинителствата и безбедносните служби, постизборните акции може да останат само привремена борба за контрола над институциите, наместо суштински прекин со стариот систем.

Фото: Палатата на правдата во Белград