Растот на цените на дизелот: рафинерии, недостиг и геополитички ризици

Цените на дизелот растат вртоглаво ширум светот поради прекини во работата на рафинериите, ограничените капацитети за рафинирање и зголемените геополитички тензии — состојба која, ако се воведе забрана за извоз од САД, може дополнително да ја влоши кризата во Европа. Овие тенденции важат закотвно на 28 септември 2026 година.

Дизелот не е само гориво за камиони: тој го движи големи делови од економијата — од товарниот транспорт и земјоделската механизација до градежништвото и индустријата. Затоа недостигот или наглите поскапувања може да имаат посериозен ефект врз инфлацијата и куќните буџети од споредливи промени во цената на бензинот.

Во САД, според Американската управа за информации од енергетиката, просечната неделна цена за галон дизел сега изнесува 6,52 долари (5,73 евра), во споредба со 3,74 долари пред една година и 3,53 долари пред две години.

Прекини, ограничени капацитети и политички ризик

Политички и воени напади врз рафинерии — како и одлуките за производство на големи снабдувачи — го намалија достапниот волумен на дизел. „бидејќи предизвикува недостиг на дизел“, изјави претседателот Доналд Трамп на 22 септември кога го повика украинскиот претседател да престане со напади врз руски нафтени рафинерии, поврзувајќи ги нападите со растот на цените на дизелот.

Меѓународната агенција за енергетика проценува дека производството на дизел во Русија е намалено за речиси 30 отсто во однос на 2025 година, а Москва го ограничи извозот за да ги заштити домашните залихи. САД се обидуваат делумно да ја надоместат разликата, но дури и тоа не е доволно. На 22 септември американската администрација соопшти дека размислува за забрана на извозот на дизел — предлог на кој се спротивставуваат водечки лоби‑групи од енергетскиот сектор, а многу познавачи предупредуваат дека забраната може да има контраефект со намалување на производството или со зголемување на домашните цени.

Европа е особено ранлива. Георг Закман, виш соработник во тинк‑тенкот Bruegel, објаснува дека децении политички стимулации оставиле возен парк со висок удел на дизел. „Децениските политички стимулации, како даночни олеснувања, доведоа до тоа возниот парк во Европа да има многу поголем удел на дизел возила отколку во региони како САД“, вели тој. Како резултат, ЕУ има структурен вишок на бензин и недостиг на дизел, кој мора да се увезува.

Невладиниот извештај на "Транспорт и животна средина" пресметува дека возачите во ЕУ плаќаат во просек 30 евра повеќе за резервоар од 50 литри дизел од почетокот на војната во Иран; просечниот германски возач на камион за долги релации плаќа дополнителни 236 евра неделно. Зголемените трошоци за гориво во патниот транспорт на ЕУ достигнуваат околу 270 милиони евра дневно, од кои 203 милиони евра отпаѓаат на дизелот, а економијата на ЕУ се соочува со дополнителни 40 милијарди евра за дизел во патниот сообраќај по почетокот на војната.

Зошто цените на дизелот растат побрзо од цените на суровата нафта? „Секој нов бран украински напади се одразува врз цените на дизелот за само неколку дена, за разлика од ситуацијата со Ормускиот Теснец, каде што протокот е намален, но сепак веќе со месеци релативно стабилен“, вели Скип Јорк, соработник во Центарот за енергетски студии при Универзитетот Rice во Хјустон, Тексас. Експертите посочуваат дека тесното грло се поместило од недостиг на сурова нафта на почетокот на годината кон недостаток на капацитети за рафинирање од август наваму — а прекините на рафинирањето веднаш го зацврстуваат недостигот на дизел бидејќи резервните капацитети се ограничени.

Во иднина, пролонгирани судири на Блискиот Исток или продолжен спад на руската обработка може да го зголемат јазот меѓу понудата и побарувачката за дизел. Ограничувањето на извозот од САД би ги засилило притисоците, тешкотиите за задоволување на побарувачката за греење во северната хемисфера во текот на зимата може да ги намали залихите, а бранот на затворања на рафинерии во Европа и САД од 2019 година остави помал простор за апсорпција на ваквите шокови — па „секој барел помалку се одразува многу подиректно отколку порано“, предупредува Јорк.

Фото: прес-материјал од настанот