Pse po rriten çmimet e naftës dizel: rafineritë, mungesat dhe gjeopolitika

Çmimet e naftës dizel janë rritur ndjeshëm në mbarë botën për shkak të ndërprerjeve në rafineri, kapaciteteve të ngushta për rafinim dhe tensioneve gjeopolitike — një situatë që, nëse SHBA vendos një ndalim të eksportit, mund të thellojë mungesat në Evropë. Këto lëvizje duket se vlejnë më 28 shtator 2026.

Dizeli nuk është vetëm karburant për makinën: ai furnizon pjesë të mëdha të ekonomisë, nga transporti i mallrave dhe mekanizimi bujqësor te ndërtimi dhe industria. Prandaj mungesat ose rritjet e papritura të çmimeve mund të kenë ndikim më të madh në inflacion dhe buxhetet familjare se sa rritjet e ngjashme të çmimit të benzinës.

Në Shtetet e Bashkuara, Administrata e Informacionit për Energjinë raporton se çmimi mesatar javor për një gallon dizel tani është 6.52 dollarë (5.73 euro), nga 3.74 dollarë një vit më parë dhe 3.53 dollarë para dy vjetësh.

Tronditjet e furnizimit, kufizimet e rafinimit dhe rreziku politik

Sulmet politike dhe ushtarake mbi rafineritë — dhe vendimet e furnizuesve kryesorë për sasinë e eksportit — kanë zvogëluar volumin e disponueshëm të dizelit. “sepse po shkakton mungesë dizeli,” tha presidenti Donald Trump më 22 shtator, duke i kërkuar presidentit ukrainas të ndalë sulmet mbi rafineritë ruse të naftës dhe duke lidhur sulmet me rritjen e çmimeve të dizelit.

Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë vlerëson se prodhimi i dizelit në Rusi ka rënë për rreth 30 përqind krahasuar me 2025, dhe Moska ka kufizuar eksportet për të ruajtur rezervat e brendshme. SHBA kanë tentuar të zëvendësojnë pjesërisht diferencën, por dërgesat amerikane nuk kanë mjaftuar. Më 22 shtator administrata amerikane njoftoi se po shqyrtonte një ndalim të eksportit të dizelit — një masë që kundërshtohet nga grupet kryesore të lobimit në sektorin energjetik dhe që analistët paralajmërojnë se mund të kthehet kundër saj duke ulur prodhimin e rafinerive ose duke rritur çmimet e brendshme.

Evropa është veçanërisht e prekshme. Georg Zachmann, bashkëpunëtor i lartë në Bruegel, shpjegon se dekada stimulimesh politike kanë lënë flotën e automjeteve me një peshë më të madhe të makinave me dizel. “Decades of policy incentives, such as tax breaks, have meant Europe's vehicle fleet has a much larger share of diesel cars than regions such as the US,” thotë ai (kjo frazë është sjellë në anglisht për të ruajtur kontekstin e citimit). Si pasojë, BE ka një tepricë strukturore të benzinës dhe një mungesë të dizelit që duhet të importohet.

Transport & Environment vlerëson se shoferët në BE paguajnë mesatarisht 30 euro më shumë për një rezervuar 50 litrash dizel që nga fillimi i luftës në Iran; shoferi mesatar gjerman i kamionit në distanca të gjata paguan rreth 236 euro shtesë në javë. Kostoja e shtuar e karburantit për transportin rrugor në BE arrin rreth 270 milionë euro në ditë, nga të cilat 203 milionë euro i lidhin me dizelin, dhe ekonomia e BE përballet me rreth 40 miliardë euro kosto shtesë për dizel në transportin rrugor që nga fillimi i luftës.

Pse po rritet dizeli më shpejt se nafta e papërpunuar? “Every new wave of Ukrainian attacks shows up in diesel prices within a few days, unlike the situation with the Strait of Hormuz, where flows were reduced but then relatively stable for months,” thotë Skip York, bashkëpunëtor në Center for Energy Studies në Rice University, Houston, Texas. Analistët vërejnë se ngushtica në treg është zhvendosur nga mungesa e naftës së papërpunuar në fillim të vitit drejt mungesës së kapaciteteve të rafinimit që u përshkallëzua nga gushti, dhe ndërprerjet në rafinim shpejt përkthehen në mungesë dizeli sepse nuk ka shumë kapacitete rezervë në dispozicion.

Për paraqitjen e ardhshme, konfliktet e zgjatura në Lindjen e Mesme apo ndërprerjet e zgjatura në Rusia do të zgjeronin hendekun midis ofertës dhe kërkesës për dizel, dhe një kufizim i eksportit nga SHBA do të shtonte presionin në çmime në rajonet që varen nga importi. Kërkesa e dimrit për nxehtësi në hemisferën veriore mund të zvogëlojë më shumë stoqet, ndërsa valë‑mbylljet e rafinerive në Evropë dhe SHBA që nga 2019 e kanë lënë tregun me pak rezerva për të zbutur këto tronditje.

Foto: material shtypi nga ngjarja