Шест месеци по нападите: Како војната ја смени Иран и регионот

Шест месеци откако на 28 февруари 2026 година почнаа заедничките напади на САД и Израел, Иран и регионот се во нова реалност: Техеран покажа поголема отпорност од очекуваното, милитантните мрежи ја зацврстија својата улога, а историските сојузи се преиспитуваат.

Од брзи удари до продолжена криза

Американскиот претседател Трамп и израелскиот премиер Нетанјаху очекуваа брз и убедлив исход кога го наредија нападот на 28 февруари 2026 година. Наместо тоа, акцијата предизвика низа воени и дипломатски последици кои се чувствуваат и во август.

Крајната цел на операцијата—дали да се ослаби нуклеарната програма, да се уништат воените капацитети или да се предизвика промена на режимот—остана спорна. Многу експерти за меѓунско право ги оценија првичните напади како нелегитимни, а реалноста покажа дека лесен пад на режимот не се случи.

Прорежимскиот колумнист и поранешен член на Револуционерната гарда Надер Карими дава јасна проценка: "Иран не може лесно да се неутрализира или доведе до колапс. Пред војната, не беше така." Неговото забележување ја отсликува перцепцијата дека Техеран ја преживеа проверката и покрај сојузот на две од најсилните воени сили во регионот.

Политикологот Карабекер Акојунлу, кој истражува на Универзитетот Оксфорд, велиг дека исходот во практиката претставува промена на режимот, но во поинаква насока: "Од политичка перспектива, навистина дојде до промена на режимот, но во сосема поинаква насока од она што го сакаа Вашингтон, а можеби и Израел" — и додава дека новото водство изгледа порадикално и потврдокорно.

Ова не значи дека врските на Иран со локалните милиции ослабнале. "Групите во Јемен, Либан и Ирак сè уште стојат покрај Иран. Нивната поддршка не ослабна, туку стана уште посилна, а тие гаат и одредена носталгија за Иран", вели Карими, но истовремено признава дека, како што вели, "го загубија Либан". Хутите во Јемен, Хезболах во Либан и шиитските милиции во Ирак продолжија да дејствуваат и на повеќе места ги интензивираа операциите.

Иран го користи географското влијание како средство за притисок: закани и акции против теснецот Ормус ги покажаа ризиците за транспортот на нафта од Заливот и за глобалните пазари. Блокадата на Ормус доби статус на моќно средство што може да ги наруши извозот и стабилноста на пазарите.

Дипломатски, земјите во регионот бараат нови партнери. Се наметнуваат нови конфигурации како т.н. "Мека-сојуз" (Саудиска Арабија, Турција и Пакистан) и можно оживување на оска што би ги обединила ОАЕ, Израел и Индија. Аналитичарите предупредуваат дека вклученост на сили како Кина или Индија би можела дополнително да ги промени рамнотежите.

Повеќето аналитичари оценуваат дека за траен мир ќе биде потребен сеопфатен договор помеѓу Иран, Израел и заливските држави, поддржан од конзистентна американска политика и уште еден голем покровител кој ќе го гарантира процесот. Без ваква рамка, епизодичните напади и нестабилноста веројатно ќе останат дел од секојдневието.

Автор: Тина Фукс, Истанбул

Фото: прес-материјал од настанот