Ekonomia informale i kushton Maqedonisë qindra miliona euro çdo vit

Ekonomia e zezë në Maqedoninë e Veriut ia kushton shtetit qindra miliona euro çdo vit, ndërsa të dhënat zyrtare tregojnë një ulje të papunësisë. Analizat e sindikatave dhe institutet paralajmërojnë rritje të punës informale, pagash të papaguara dhe shmangie të detyrimeve publike si burime kryesore të humbjeve.

Sipas Zyrës Shtetërore të Statistikave, papunësia në 2025 u ul për 6.6 për qind në krahasim me 2024, ndërsa numri i të punësuarve u rrit për 1.5 për qind. Njëkohësisht, pjesëmarrja e punës informale u rrit: në 2025 kishte 94,847 të punësuar informalë, një rritje prej 11.5 për qind nga viti paraprak. Shumica prej tyre punojnë në bujqësi, pylltari dhe peshkim, si dhe në ndërtimtari.

“Kur punëtorët nuk regjistrohen ose kur pagat raportohen më të ulëta se sa realisht janë, shteti privon veten nga të ardhura të konsiderueshme nga taksat dhe kontributet. Njëkohësisht, punëtorët humbasin të drejtën ndaj sigurimeve shoqërore, viteve të pensionit dhe mbulimit shëndetësor,” vë në dukje Bashkimi i Sindikatave të Maqedonisë (SSM).

Efektet e mundshme fiskale të formalizimit

Në një skenar të publikuar në gazetën sindikale Trudbenik, regjistrimi i më shumë se 100,000 punëtorëve informalë me pagë minimale do të kishte një efekt vjetor ilustrativ prej rreth 245 milionë euro. Nëse si bazë merret paga mesatare, efekti potencial financiar do të arrinte rreth 448 milionë euro në vit. SSM thekson se këto llogaritje janë ilustruese dhe nuk përkthehen automatikisht në të ardhura direkte buxhetore, por tregojnë shkallën e fondeve të humbura për shkak të informalitetit.

SSM gjithashtu nënvizon problemet me strukturën e pagave: rreth 73 për qind e të punësuarve formalë marrin paga më të ulëta se mesatarja, dhe thuajse çdo i dyti punëtor ka të ardhura mujore deri në 600 euro. Sindikata argumenton se rritja e pagës minimale duhet të shihet jo vetëm si një kosto për punëdhënësit, por edhe si një mjet për zvogëlimin e ekonomisë së zezë dhe për rritjen e të ardhurave në fondet publike.

Studimet e Finance Think tregojnë se ekonomia gri mbetet e pranishme në mënyrë të theksuar: vlerësimi i tyre e vendosi ekonominë informale në 23.2 për qind të PBB-së në 2020. Analistët përmendin moralin e ulët fiskal, mosbesimin ndaj institucioneve, korrupsionin dhe administratën joefikase si shkaqet kryesore. Në debat publik janë përmendur edhe vlerësime që ekonomia gri mund të kalojë 30 për qind të PBB-së, duke ilustruar ndikimin e madh fiskal dhe shoqëror.

Qeveria në shkurt të këtij viti njoftoi masa të fuqizuara për të zvogëluar sektorin informal. Kryeministri Hristijan Mickoski vendosi si objektiv uljen e ekonomisë informale nga 28.9 për qind në 26 për qind të PBB‑së deri në fund të vitit 2027.

Tregu i punës reflekton një paradoks: popullsia aktive në 2025 ishte 796,399 veta, prej të cilëve 704,617 ishin të punësuar dhe 91,782 të papunë. Shkalla e aktivitetit ishte 52.5 për qind, e punësimit 46.4 për qind, ndërsa shkalla e papunësisë 11.5 për qind. Nga të papunët, 61.4 për qind ishin meshkuj; te të punësuarit, 57.6 për qind janë meshkuj. Në qershor, aplikantët aktivë për punë arritën 88,541 veta, ndërsa mbi 41,000 u regjistruan si aplikantë pasivë. Afërsisht 62 për qind e punëdhënësve të anketuar raportuan nevojë për punëtorë të rinj. Vendet e lira të punës tejkaluan 10,000, dhe gjatë vitit u përpunuan mbi 10,000 kërkesa për leje pune për punëtorë të huaj.

Ekonomistët dhe ekspertët tatimorë thonë se përballja me informalitetin kërkon kontrolle më të forta inspektimore, formalizim më të shpejtë të vendeve të punës, rritje të pagave të deklaruara dhe zbatim të qëndrueshëm të ligjit për të mbrojtur të ardhurat publike, qëndrueshmërinë e pensioneve dhe të drejtat e punëtorëve.

Foto: material shtypi nga ngjarja