Србија влегува во најнеизвесните избори од 2000 година

Србија влегува во можеби најнеизвесните избори од 2000 година: предвремени избори за парламент закажани за 25 октомври 2026 година, на кои Александар Вучиќ се повлече од претседателската функција за да ја води листата на Српската напредна партија и да кандидатира за премиер.

Датумот носи силни симболички и историски импликации. Петти октомври 2000 година — кога масовните протести ги натераа Слободан Милошевиќ и неговиот режим да го признаат изборниот пораз — останува една од најтравматичните точки во српската политичка меморија. Како што самиот Вучиќ еднаш рече: "Доаѓаат времиња кога целиот општествен талог, целата кал, сè што е лошо во едно општество испливува на површина. Тие лекции ги преживеавме и ги научивме. Затоа ги победуваме."

Главниот предизвик за Вучиќ овој пат не доаѓа од класична, единствена опозиција, туку од студентска листа што произлезе од масовното протестно движење против злоупотребата на власта и корупцијата. Протестите ескалираа по падот на настрешницата на неодамна реконструираната железничка станица во Нови Сад на крајот на 2024 година, при што загинаа 16 лица, по што следеа блокади на универзитетите и големи демонстрации.

Анкети, поларизација и планови

На студентската листа нема професионални политичари — на неа се професори, активисти и јавни личности чие поле е граѓанскиот активизам. Едно од најновите истражувања ги дава студентите на 44,4 проценти, додека таборот на Вучиќ е на 41,7 проценти; голем број опозициски партии се повлекоа и ја поддржаа листата. Од друга страна, институти блиски до власта предвидуваат убедлива победа на Вучиќ, што дополнително ги продлабочува сомнежите во валидноста на анкетите кога довербата во медиумите и институциите е на историски минимум.

„Овие избори се референдум“, вели политикологот и истражувач на јавното мислење Душан Љ. Миленковиќ, оценувајќи дека пред Србија стојат две патеки: или ослободување од авторитарно владеење или продолжување на репресивни практики во наредните децении.

Поранешниот премиер Зоран Живковиќ, кој беше дел од коалицијата што ја победи власта во 2000 година, ја истакнува разликата со тогашната опозиција: "Тогаш постоеше вистинска и добро организирана опозиција. За жал, денешната опозиција во Србија изгледа како диносаурус во 21 век. Или веќе не постои, или му се продала на режимот. Во секој случај, не придонесува Србија повторно да стане држава на чесноста и правото." Тој им препорачува на студентите да имаат јасни планови веднаш по евентуално преземање на власта и предложи лустрација: "Луѓето кои денес се на власт не би требало да можат да се кандидираат ниту за куќен совет."

Противниците се плашат од изборни манипулации и од отворено насилство, мотивирани од минати настани кога полицијата и групи блиски до режимот интервенираа на протести. Јово Бакиќ, професор по социологија и кандидат на студентската листа, вели дека е уверен во победа, но дека не очекува Вучиќ лесно да го признае поразот; на прашањето каков е планот на студентите за таква ситуација тој само се насмеал и рече: "Тоа не можам да го откријам."

Сигурно е едно: со поделените анкети, ослабените институции и живите сеќавања на 5 октомври, Србија влегува во изборен циклус со висок залог — кој може да ја одреди насоката на државата за многу години.

Фото: Протести во Крањево против власта во Србија)