Pse të rinjtë largohen nga Ballkani — numrat, motivet dhe nëse paratë do t'i sillnin përsëri

Çdo vit dhjetëra mijëra njerëz largohen nga Ballkani — dhe jo gjithmonë vetëm për arsye ekonomike. Dëshmitë personale dhe të dhënat ndërkombëtare tregojnë një rrjedhje të qëndrueshme të të rinjve, ndërsa analistët paralajmërojnë se nxitjet financiare afatshkurtra nuk do të jenë të mjaftueshme pa reforma thelbësore.

Të intervistuar për këtë tekst ishin Mario (30), Mijat (29) dhe Matija (22). Ata vijnë nga qytete të ndryshme — Tuzla, Negotin dhe Zagreb — dhe kanë profesione të ndryshme, por përjetojnë të njëjtën gjë: jetojnë jashtë vendit ose po planifikojnë të largohen. Matija, që që nga mosha 16 vjeç jeton në qytetin gjerman Mainz, përmbledh arsyet në mënyrë të qartë: "Why are people leaving Croatia? Nothing works there! Public transport doesn't work, kindergartens, there is no work, no apartments, everything is expensive. People want to live in countries that function, it's not just about money."

Të dhënat dhe tendencat

Statistikat tregojnë përmasat e fenomenit: baza e të dhënave e OECD regjistron mesatarisht 133,500 persona në vit që largohen nga rajoni. Për periudhën 2019–2023 — vitet e fundit të disponueshme — më shumë se 660,000 persona emigruan nga Serbia, Kroacia, Mali i Zi dhe Bosnja e Hercegovina së bashku. Kroacia shënon daljen më të madhe për frymë, rreth 47,000 persona në vit (afërsisht një në 80 banorë, me një popullsi rreth 3.8 milionë); Serbia humb mesatarisht rreth 43,000 banorë në vit, ndërsa Bosnja dhe Hercegovina rreth 40,000 largime në vit.

Majlinda Bregu, sekretarja e përgjithshme e Këshillit për Bashkëpunim Rajonal, paralajmëroi në 2023 se Ballkani Perëndimor mund të humbasë midis një të katërtës dhe gjysmës së të rinjve të kualifikuar dhe të arsimuar në dekadat e ardhshme, duke nxjerrë në pah papunësinë e lartë, varfërinë dhe përjashtimin social si shkaqe kryesore.

Demiografi Vladimir Nikitović nga Instituti i Shkencave Sociale në Beograd thotë se motivet kanë ndryshuar gjatë 30 viteve të fundit. Ai shpjegon se për të diplomuarit faktorët jo‑monetarë rriten në rëndësi: "For highly educated people, who as a rule have higher expectations from life, quality of life and all those factors that are not exclusively linked to money or salary are very high on the list of priorities." Nga ana tjetër, ai vë në dukje se për ata që bëjnë punë manuale dhe marrin pagë më të ulët, arsyeja ekonomike mbetet vendimtare: "On the other hand, for people in other professions, who primarily perform manual work, where wage differences are often five or six times greater than in our region, it is perfectly logical that the economic factor remains decisive. Those who continue to leave are still the majority."

Vendet e rajonit kanë nisur oferta politike për kthimin, por ato ndryshojnë. Bosnja dhe Hercegovina nuk ka ende një program shtetëror për rikthim; në Serbi presidenti Aleksandar Vučić njoftoi subvencione për kthim gjatë një fjalimi elektoral në Svilajnac, pa dhënë shifra. Serbia ofron tashmë mbështetje administrative dhe masa për punësim dhe një lehtësim fiskal pesëvjeçar që ul bazën për taksë me 70 përqind — "in other words, for the new taxpayer tax is calculated on only 30 percent of their income." Kryeministri kroat Andrej Plenković ka prezantuar paketa më të mëdha, të numëruara në miliona, që përfshijnë përjashtim nga taksa e ardhurave për pesë vjet dhe deri në 27,000 euro për fillimin e një biznesi.

Ekspertët thonë se ndihma financiare mund të ndihmojë, por nuk zëvendëson sistemet publike të funksionimit. Nenad Jovetić, drejtori i Institutit për Zhvillim dhe Inovacion (IRI), vlerëson: "Salaries and incomes are important, but when it comes to the health or education of your children, if you can offer that to young people who previously emigrated — that would be the real thing." Nikitović pajtohet dhe i përshkruan disa masa si "political tricks, not measures that can really change the situation," duke shtuar se "the majority of those people do not have enough trust in society, or in the state and the way the system functions. Therefore I think the financial incentive is secondary — it is much more important that people feel there is perspective and the possibility for advancement."

Mario, Mijat dhe Matija konfirmojnë se paratë nuk ishin motivi kryesor për largim; ata duan shërbime dhe institucione që funksionojnë dhe mundësi për perspektivë. Mesazhi i tyre për politikanët është i qartë: zgjidhni problemet sistemike dhe "we will return without any other incentives."

Foto: material shtypi nga ngjarja