Ал‑Каеда 25 години по 11 септември: јадрото ослабено, ограноците силни

Дваесет и пет години по нападите од 11-ти септември 2001, Ал‑Каеда веќе не е таа единствена глобална мрежа каква што некогаш беше. Нејзиното централно раководство е ослабено по години на борба против тероризмот, но моќни регионални ограноци во делови од Африка и Азија продолжуваат да имаат влијание на теренот.

Кон крајот на август 2026 година Министерството за финансии на САД го тргна поранешниот џихадистички проповедник Абдула ал‑Мухајсини од списокот со санкционирани поединци — потег поврзан со новата американска политика кон Сирија. Вашингтон истовремено ја укина категоризацијата на фронтот Ал‑Нусра и го отстрани Хајат Тахрир ал‑Шам (ХТС) од листата, што укажува на промени во правниот и политичкиот пристап кон групите кои порано дејствуваа под знамето на Ал‑Каеда.

Од глобална мрежа кон локални упоришта

„Во суштина треба да се простиме од евроцентричната перспектива“, вели Ридигер Лолкер, експерт за исламски студии. Тој и други аналитичари укажуваат дека Ал‑Каеда и сродните џихадистички движења отсекогаш биле повеќе вкоренети надвор од Европа и САД отколку што западните набљудувачи мислеа. Денес тоа особено важи за Сахел, каде што се прошири Џамаат Наср ал‑Ислам вал‑Муслимин, за Сомалија каде што Ал‑Шабаб останува активен, и за Јемен каде што Ал‑Каеда на Арапскиот Полуостров има свој упоришен простор.

Ларс Бергер, професор по студии за тероризам, нагласува дека по 2001‑ва година кампањите против тероризмот — вклучувајќи воени дејствија во Авганистан и засилена разузнавачка и полициска соработка — значително го ослабија централното раководство на Ал‑Каеда. „Така погледнато нападите од 11‑ти септември беа голем стратешки неуспех за Ал‑Каеда“, вели тој. По убиството на Осама бин Ладен во мај 2011 година, милитантите ја променија стратегијата и почнаа да бараат трајни упоришта во слаби држави и конфликтни зони.

Оваа локална ориентација има и практична економска страна: аналитичарите зборуваат за „економија на насилството“, каде киднапирања, шверц и грабежи создаваат приходи што ги одржуваат вооружените групи. Каде што државната власт е слаба и каде што постојат локални конфликти, џихадистичките организации успеваат преку искористување на незадоволството и можностите за заработка да регрутираат борци и да консолидираат контрола.

Конкуренцијата со Исламската држава исто така ја обликува судбината на Ал‑Каеда. „Во основа помладите џихадисти чувствуваат поголема привлечност кон Исламската држава“, вели Бенам Хајденројтер‑Саид од Полициската академија во Хамбург. ИС следеше поефектни и медиумски поголеми напади и привлекуваше регрути; нејзиниот подоцнежен колапс остави Ал‑Каеда како опстојувачка, но трансформирана мрежа која сега повеќе се потпира на постепено локално консолидирање отколку на спектакуларни напади нарачувани од центарот.

Колку всушност е опасна Ал‑Каеда во дадениот момент е тешко да се процени. Бенам Хајденројтер‑Саид укажува: „сите едногласно нагласуваат дека во моментов практично и да нема информации за Ал‑Каеда. Едноставно не знаеме што моментално прават“. Додека големите регионални конфликти во последниве години ги доминираат други актери — Хамас, Хезболах, Хутите и Иран — профилот на Ал‑Каеда на глобалната сцена се намали, но на регионално ниво таа се вкорени. Нападот врз меѓународниот аеродром во Ниамеј во јуни 2026 година покажува дека ограноците се способни за значајни операции и дека локалната моќ може да се претвори во трајна политичка и воена сила во кревки држави.

Фото: AMISOM Public Information / Wikimedia Commons (CC0)