Фрчкоски: Српско-руското влијание го „киднапира“ патот на МПЦ-ОА до томос од Цариград

Патот на Македонската православна црква – Охридска архиепископија кон целосно и општоприфатено признавање бил пренасочен во моментот кога Цариград ја отворил вратата, а Белград и Москва почувствувале дека ја губат контролата врз процесот. Ова е централната теза што професорот и поранешен дипломат Љубомир Фрчкоски ја изнесува во подкастот „Предавството во Црквата“, говорејќи за, како што вели, „блокада однатре“ и српско-руско влијание во делови од македонската црковна структура.

Неговата оценка е сериозна и политички експлозивна. Таа не смее да се претстави како веќе докажан факт. Но, не смее ниту да се отфрли без расправа, затоа што ја отвора суштинската дилема што остана по историската 2022 година: дали МПЦ-ОА доби завршена автокефалност или документ кој ѝ донесе големо признание, но го остави нерешен патот до општ православен консензус и томос од Вселенската патријаршија.

„Како се случува тоа национално предавство, блокада на овој процес? Се случува блокада на овој процес однатре од Црквата... Имаме руско-српска инсталација во нашата Црква, тоа треба да го признаеме“, вели Фрчкоски во разговорот.

Датумот што ја смени црковната историја

Неспорно е дека пресвртот почна во Цариград. На 9 мај 2022 година Светиот синод на Вселенската патријаршија ја прими во евхаристиско општење јерархијата, свештенството и верниците предводени од архиепископот Стефан. Во официјалното соопштение се вели дека со тоа била залечена раната на расколот, а административните прашања меѓу црквите ѝ биле препуштени на Српската православна црква. Цариград го прифати името „Охридска“, но не и придавката „македонска“ во својата службена употреба.

Тој акт беше историски, но не беше томос за автокефалност. Само неколку дена подоцна СПЦ го обнови литургиското и канонското единство со МПЦ-ОА, а на 5 јуни 2022 година патријархот Порфириј во Белград му врачи томос на архиепископот Стефан. На 12 јуни Стефан и вселенскиот патријарх Вартоломеј ја отслужија првата заедничка патријаршиска и синодална литургија во Истанбул.

Токму во брзината меѓу тие датуми Фрчкоски гледа геополитичка операција. Според него, апелацијата до Цариград ја извадила македонската црковна кауза од долгогодишната српска блокада. Кога Вселенската патријаршија го активирала процесот, тврди тој, кај Белград и Москва настанала паника дека МПЦ-ОА целосно ќе излезе од нивната сфера на влијание. Затоа српскиот томос бил донесен со необична брзина – не само како црковен гест, туку и како обид процесот повторно да се врзе за Белград.

„Оваа брзина е врзана за тоа тие да не нè изгубат комплетно од контрола и да се обидат да нè вратат под контрола“, вели Фрчкоски.

„Псевдо-томос“ или полна автокефалност?

Фрчкоски српскиот документ го нарекува „псевдо-томос“. Неговото образложение е дека билатералното признавање од една црква не е исто што и општо православно признавање. Според неговото толкување, Вселенската патријаршија е институцијата што треба да го заокружи процесот со томос што ќе ја внесе МПЦ-ОА во поширок и неспорен канонски поредок.

Официјалната позиција на МПЦ-ОА е поинаква. На својата интернет-страница Црквата го опишува документот на СПЦ како признание на полна автокефалност без ограничувачки клаузули за името, јурисдикцијата и грижата за дијаспората. И самиот текст на српскиот томос наведува дека СПЦ не е единствениот фактор и дека е потребно прифаќање од другите помесни православни цркви.

Фактите покажуваат дека признавањето не остана само на Белград и Москва. По српскиот акт, чекори на признавање или прифаќање направија Руската, Полската, Бугарската и Романската црква, Црквата на Чешките земји и Словачка, како и други црковни јурисдикции. Романската црква, сепак, истовремено оцени дека треба да следува конечен томос од Вселенската патријаршија кој би изразил сеправославен консензус. Тоа покажува дека спорот не е околу тоа дали расколот е надминат – тој е надминат – туку околу начинот на кој автокефалноста треба конечно и универзално да биде потврдена.

Москва, Белград и борбата за влијание

Најтешката теза на Фрчкоски е дека во самата МПЦ-ОА постои група која дејствува во согласност со српско-руски интереси. За таква организирана „инсталација“ во јавноста не е објавен доказ што би покажал команда, финансирање или координирана тајна структура. Затоа ова мора да остане јасно означено како негово обвинување.

Сепак, пошироката дебата за руското црковно влијание не ја води само Фрчкоски. Новинарот и уредник на „Религија“, Марјан Николовски, во интервју за Вистиномер тврдеше дека проруски црковни актери наметнувале стравови дека Цариград ќе ја одземе дијаспората или ќе го избрише македонскиот идентитет. И тоа е аналитичка оценка, а не судски утврден факт, но покажува дека прашањето одамна ја надминало рамката на еден подкаст.

Во позадина е и големиот расцеп во православниот свет меѓу Цариград и Москва, особено по украинското црковно прашање. За малите цркви, тој судир значи дека канонските формули лесно стануваат инструменти на надворешна политика. Македонскиот случај затоа не е само спор за потписи и црковни титули; тој е тест дали МПЦ-ОА ќе може самостојно да го гради своето место без да стане монета за поткусурување меѓу поголеми центри на моќ.

Нерешеното прашање

Најсилниот дел од тезата на Фрчкоски не е зборот „предавство“, туку предупредувањето дека историскиот успех од 2022 година не смее да се претвори во самозадоволство. МПЦ-ОА излезе од изолација, доби српски томос и воспостави односи со повеќе православни цркви. Но Вселенската патријаршија сè уште нема издадено конечен томос за автокефалност.

Затоа вистинското прашање не е дали треба да се негира постигнатото, туку дали македонската црковна дипломатија ќе го доврши патот кон најшироко можно признавање. Ако Белград и Москва навистина го пренасочиле процесот, како што тврди Фрчкоски, одговорот треба да биде во документи, транспарентност и самостојна стратегија – не во нова зависност. А ако неговата теза е претерана, тогаш црковните институции имаат обврска јавно да објаснат што точно е добиено, што сè уште недостига и каков е планот за конечен однос со Цариград.

Фото: кадар од подкастот „Предавството во Црквата“ / Talk the Talk