Frçkoski: Ndikimi serbo-rus e ‘rrëmbeu’ rrugën e KOM–KO drejt tomosit nga Patriarkana Ekumenike

Rruga e Kishës Ortodokse Maqedonase–Kryepeshkopata e Ohrit (KOM–KO) drejt njohjes së plotë dhe të përgjithshme u devijua në momentin kur Patriarkana Ekumenike hapi derën, dhe Beogradi e Moska ndjenë se po humbnin kontrollin mbi procesin. Kjo është teza qendrore që profesori dhe ish-diplomati Ljubomir Frçkoski e paraqet në podkastin „Tradhtia në Kishë“, duke folur për, siç thotë ai, „bllokadë nga brenda“ dhe për ndikim serbo-rus në pjesë të strukturës kishtare maqedonase.

Vlerësimi i tij është serioz dhe politikisht shpërthyes. Ai nuk duhet paraqitur si fakt tashmë i vërtetuar. Por as nuk duhet hedhur poshtë pa diskutim, sepse hap dilemën thelbësore që mbeti pas vitit historik 2022: a mori Kisha Ortodokse Maqedonase–Kryepeshkopata e Ohrit (KOM–KO) një autokefali të përfunduar, apo një dokument që i dha një njohje të madhe, por la të pazgjidhur rrugën drejt konsensusit të përgjithshëm ortodoks dhe një tomosi nga Patriarkana Ekumenike.

„Si ndodh kjo tradhti kombëtare, bllokada e këtij procesi? Ndodh një bllokadë e këtij procesi nga brenda Kishës... Kemi një instalacion ruso-serb në Kishën tonë, duhet ta pranojmë“, thotë Ljubomir Frçkoski në bisedë.

Data që ndryshoi historinë kishtare

Është e pakontestueshme se kthesa nisi te Patriarkana Ekumenike. Më 9 maj 2022 Sinodi i Shenjtë i Patriarkanës Ekumenike pranoi në komunikim euharistik hierarkinë, priftërinjtë dhe besimtarët e udhëhequr nga kryeipeshkvi Stefan. Në komunikatën zyrtare thuhej se me këtë ishte shëruar plagë e skizmës, dhe çështjet administrative mes kishave iu lanë Kishës Ortodokse Serbe. Patriarkana Ekumenike pranoi emrin „Ohri“, por jo përcaktuesin „maqedonase“ në përdorimin e saj zyrtar.

Akti ishte historik, por nuk ishte tomos për autokefalinë. Vetëm disa ditë më vonë Kisha Ortodokse Serbe rifitoi unitetin liturgjik dhe kanonik me Kishën Ortodokse Maqedonase–Kryepeshkopatën e Ohrit (KOM–KO), dhe më 5 qershor 2022 patriarku Porfirije në Beograd i dorëzoi tomosin kryeipeshkvit Stefan. Më 12 qershor Stefan dhe patriarku ekumenik Vartholomeu kryen liturgjinë e parë të përbashkët patriarkale dhe sinodale në Stamboll.

Në shpejtësinë midis këtyre datave Frçkoski sheh një operacion gjeopolitik. Sipas tij, apelimi te Patriarkana Ekumenike nxori kauzën kishtare maqedonase nga bllokada shumëvjeçare serbe. Kur Patriarkana Ekumenike aktivizoi procesin, pretendon ai, tek Beogradi dhe Moska u shkaktua panik se Kisha Ortodokse Maqedonase–Kryepeshkopata e Ohrit (KOM–KO) do të dilte plotësisht jashtë sferës së tyre të ndikimit. Prandaj tomosi serb u soll me një shpejtësi të pazakontë – jo vetëm si një gjest kishtar, por edhe si një përpjekje për t’i rikthyer procesin nën ndikimin e Beogradit.

„Kjo shpejtësi lidhet me faktin që ata të mos na humbin totalisht nga kontrolli dhe të përpiqen të na rikthejnë nën kontroll“, thotë Ljubomir Frçkoski.

„Pseudo-tomos“ apo autokefali e plotë?

Frçkoski dokumentin serb e quan „pseudo-tomos“. Arsyeja e tij është se njohja bilaterale nga një kishë nuk është e njëjtë me njohjen e përgjithshme ortodokse. Sipas interpretimit të tij, Patriarkana Ekumenike është institucioni që duhet të përmbyllë procesin me një tomos që do ta fusë Kishën Ortodokse Maqedonase–Kryepeshkopatën e Ohrit (KOM–KO) në rendin kanonik më të gjerë dhe të pakundërshtueshëm.

Pozicioni zyrtar i Kishës Ortodokse Maqedonase–Kryepeshkopatës e Ohrit (KOM–KO) është ndryshe. Në faqen e saj të internetit Kisha e përshkruan dokumentin e Kishës Ortodokse Serbe si njohje të autokefalisë së plotë pa klauzola kufizuese për emrin, juridiksionin dhe kujdesin për diasporën. Edhe vetë teksti i tomosit serb përmend se Kisha Ortodokse Serbe nuk është faktori i vetëm dhe se është e nevojshme pranimi nga kishat e tjera vendore ortodokse.

Faktet tregojnë se njohja nuk mbeti vetëm tek Beogradi dhe Moska. Pas aktit serb, hapa njohjes ose pranimit ndërmorën Kisha Ortodokse Ruse, Polake, Bullgare dhe Rumanase, Kisha e Çekisë dhe Sllovakisë, si dhe juridiksione të tjera kishtare. Megjithatë, Kisha Rumanase vlerësoi njëkohësisht se duhet të pasojë një tomos përfundimtar nga Patriarkana Ekumenike që do të shprehte konsensus pan-ortodoks. Kjo tregon se mosmarrëveshja nuk është rreth faktit nëse skizma u tejkalua – ajo u tejkalua – por rreth mënyrës se si autokefalia duhet të konfirmohet përfundimisht dhe në mënyrë universale.

Moska, Beogradi dhe lufta për ndikim

Teza më e fortë e Frçkoskit është se në vetë Kishën Ortodokse Maqedonase–Kryepeshkopatën e Ohrit (KOM–KO) ekziston një grup që vepron në përputhje me interesat serbo-ruse. Për një „instalacion“ të tillë të organizuar nuk është publikuar në mënyrë të hapur ndonjë provë që të tregojë komandë, financim ose një strukturë të koordinuar sekrete. Prandaj këtë duhet ta mbajmë të qartë të etiketuar si akuza e tij.

Sidoqoftë, debati më i gjerë për ndikimin kishtar rus nuk e drejton vetëm Frçkoski. Gazetari dhe redaktori i „Religija“, Marjan Nikolovski, në intervistën për Vistinomer pretendoi se aktorët prorusë kishtarë kishin imponuar frikën se Patriarkana Ekumenike do t’i merrte diasporën ose do ta fshinte identitetin maqedonas. Edhe kjo është një vlerësim analitik, jo një fakt i vërtetuar në gjykatë, por tregon se çështja ka tejkaluar prej kohësh kornizat e një podkasti.

Në sfond është edhe çarja e madhe në botën ortodokse midis Patriarkanës Ekumenike dhe Moskës, sidomos pas çështjes kishtare ukrainase. Për kishat e vogla, ky konflikt do të thotë që formulimet kanonike lehtë bëhen instrumente të politikës së jashtme. Rasti maqedonas prandaj nuk është vetëm një grindje për nënshkrime dhe tituj kishtarë; ai është një test nëse Kisha Ortodokse Maqedonase–Kryepeshkopata e Ohrit (KOM–KO) do të mund të ndërtojë vendin e vet në mënyrë të pavarur pa u bërë monedhë për llogari mes qendrave më të mëdha të pushtetit.

Pyetja e pazgjidhur

Pjesa më e fuqishme e tezës së Frçkoskit nuk është fjala „tradhti“, por paralajmërimi që suksesi historik i vitit 2022 të mos kthehet në vetëkënaqësi. Kisha Ortodokse Maqedonase–Kryepeshkopata e Ohrit (KOM–KO) doli nga izolimi, mori tomosin serb dhe vendosi marrëdhënie me disa kisha ortodokse. Por Patriarkana Ekumenike ende nuk ka lëshuar një tomos përfundimtar për autokefalinë.

Prandaj pyetja e vërtetë nuk është nëse duhet mohuar ajo që është arritur, por nëse diplomacia kishtare maqedonase do ta plotësojë rrugën drejt njohjes sa më të gjerë të mundshme. Nëse Beogradi dhe Moska me të vërtetë e kanë devijuar procesin, siç pretendon Ljubomir Frçkoski, përgjigjja duhet të jetë në dokumente, transparencë dhe një strategji të pavarur – jo në një varësi të re. Dhe nëse teza e tij është e tepruar, atëherë institucionet kishtare kanë detyrën që publikisht të shpjegojnë saktësisht çfarë u mor, çfarë mungon ende dhe cili është plani për marrëdhënien përfundimtare me Patriarkanën Ekumenike.

Foto: kornizë nga podkasti „Tradhtia në Kishë“ / Talk the Talk