Македонија го празнува Илинден: 123 години од 1903 и 82 години од АСНОМ

Македонија на 2 август 2026 година го одбележува Илинден — датум со двојна симболика: почетокот на Илинденското востание во 1903 година и Првото заседание на АСНОМ во 1944 година. Оваа година се навршуваат 123 години од востанието и 82 години од АСНОМ.

Обележувања во Крушево, Пелинце и Скопје

Државните и локалните церемонии се одржуваат на неколку традиционални локации — Крушево, Пелинце и Скопје — каде што претставници на државата, граѓански групи и поединци положуваат венци и се сеќаваат на вооружениот отпор и на процесот што доведе до создавање на современата македонска држава.

Илинденското востание започна на 2 август 1903 година, датум избран затоа што се поклопува со големиот христијански празник Илинден. Одлуката за подигање на востанието беше донесена на Смилевскиот конгрес во рамките на Битолскиот револуционерен округ претходното лето. Востанието го подготвуваше Тајната македонско‑одринска револуционерна организација, чијшто членови со месеци собираа оружје, ги подготвуваа селата и ги организираа четите на терен.

Во ноќта меѓу 2 и 3 август 1903 година, околу 750 востаници предводени од Никола Карев ги нападнаа и ослободија Крушево. Веднаш потоа беше воспоставена востаничка власт организирана врз демократски начела — Совет на месната револуционерна власт со 60 членови, рамномерно распределени меѓу трите најбројни заедници во градот – македонската, влашката и грчката. Карев, како началник на Горското началство, ги раководеше воените операции и во историската традиција најчесто се смета за претседател на Крушевската Република; Републиката траеше од 3 до 13 август 1903 година.

Османлиските власти одговорија со голема сила — околу 20.000 војници, поддржани со артилерија и нередовни единици, беа испратени против приближно 1.200 браници на Крушево. По неколкудневни жестоки борби, најсилниот отпор беше даден кај Мечкин Камен, каде што помалубројна група востаници под команда на Питу Гули херојски загинаа бранејќи ги пристапите кон градот. По падот, Крушево беше ограбено и запалено, а голем дел од населението се засолни во околните планини.

Иако Крушевската Република опстана само десет дена и востанието беше задушено кон крајот на 1903 година, неговото значење продолжи да живее. Има историски податоци за големи последици: запалени 122 села, уништени 8.646 куќи, 51.606 лица останаа без домови и 1.779 луѓе ги загубија животите. Идејата за демократска власт со учество на повеќе етнички заедници во Крушево остана силен симбол на државотворните стремежи, кој подоцна беше поврзан со создавањето на современата македонска држава на истиот датум — 2 август 1944 година, кога се одржа Првото заседание на АСНОМ.

Фото: прес-материјал од настанот