Марк Карни предлага асоцијативно партнерство со ЕУ

Канадскиот премиер Марк Карни допатува во Европа со амбиција да изгради, како што вели, „уникатен сојуз“ со Европската Унија — но без барање полно членство. Идејата, најавена во медиуми и во очекување на детално изложување пред европските пратеници, отвора прашања кои форми на поинтензивна соработка се реални помеѓу Канадa и ЕУ.

Од Карни се очекува да ја изложи својата визија пред Европскиот парламент в четврток, на 17 септември 2026 година. Претходно, во среда, на 16 септември 2026 година, тој како почесен гостин присуствуваше на обраќањето за состојбата на Унијата на претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен.

Можности и ограничувања на „асоцијацијата“

ЕУ има широк спектар модели за врски со земји што не ѝ припаѓаат: од договори за слободна трговија, преку договори за асоцијација со политички и регулаторни елементи, до учество на единствениот пазар, како што е со Исланд, Лихтенштајн и Норвешка. Фон дер Лајен изјави дека ЕУ го гледа канадското барање како можност за „асоцирана членка“; вакви договори постојат со, меѓу другите, Турција, Израел и Украина и можат, но не мораат, да бидат чекор кон полно членство.

Економскиот експерт Патрик Леблон од Универзитетот во Отава предупредува дека терминот „асоцијација“ е проблематичен. Малку е веројатно, вели Леблон, дека Канада би прифатилa европски закони или би се приклучила на единствениот пазар и царинската унија, што би вклучувало и заеднички надворешни царини. Поради тоа, тој смета дека Карни најверојатно замислува поспецифична форма на сојуз со засилена соработка, особено во економската безбедност и одбраната.

Во согласност со тоа, и безбедносните експерти гледаат простор за поинтензивна европско-канадска соработка. „На некој начин, долго време американскиот безбедносен чадор го сметавме за нешто што се подразбира“, вели Леблон. И експертот од Европскиот совет за надворешни односи, Ананд Сундер, нагласува дека околу 70 проценти од канадските одбранбени трошоци сега се насочуваат кон САД и дека Карни сака да ја намали таа зависност со учество во европски одбранбени проекти — добивајќи „повеќе за истите пари“.

Канада веќе се приклучи на програмата САФЕ (SAFE, „Безбедносна акција за Европа“), која може да овозможи до 150 милијарди евра заеми за заеднички набавки на воена опрема. Според правилата на програмата, најмногу 35 проценти од вредноста на компонентите може да потекнуваат од земји надвор од ЕУ, Европската економска област или Украина. Платениот придонес на Канада ѝ донесе поповолни услови за канадските компании, но, сепак, Сундер предупредува дека сѐ уште постојат значителни пречки за заедничко производство и набавки, а клучно прашање е до каде ЕУ е подготвена да ги релаксира своите правила.

Во бројки се гледа и логиката за зголемена соработка: Канада моментално троши околу два проценти од својот бруто‑домашен производ за одбрана, но заедно со другите членки на НАТО се обврза до 2035 година да издвојува вкупно пет проценти од БДП за одбрана — од кои 3,5 проценти за вооружување и воена опрема и 1,5 проценти за други области поврзани со одбраната. Сундер подвлекува дека ЕУ и самата би добила од вакво партнерство: Канада веќе издвојува повеќе за одбрана отколку 14‑те најмали членки на Унијата заедно.

Покрај одбраната, аналитичарите ја издвојуваат и заштитата на критичната инфраструктура и стратешките проекти како области за соработка — заедничко управување со сателити, поставување и користење оптички кабли преку Северниот Атлантик и придонес на канадските резерви на нафта и гас за снабдување на Европа. Трговските односи се веќе регулирани преку Сеопфатниот економски и трговски договор (ЦЕТА), привремено во сила од септември 2017 година, кој овозможува речиси целосна бесцаринска трговија и пристап до јавни тендери во Канада. Леблон проценува дека потенцијалот на ЦЕТА не е целосно искористен и го повикува канадското министерство да ги информира компаниите и да интензивира институционален дијалог.

Пристапот на Карни кон Европа следува по говорот на Светскиот економски форум во Давос оваа година, каде тој предупреди за „распад на стариот светски поредок“ и повика средните сили да делуваат заеднички за да не завршат „на менито на големите сили“. Зголемените трговски тензии со САД го поттикнуваат Отава да бара нови сојузници, но, како што велат аналитичарите, конечниот успех ќе зависи од тоа дали идејата ќе се претвори во реални проекти и договори од кои ќе профитираат и Европејците и Канаѓаните.

Лусија Шултен, дописник од Брисел фокусирана на ЕУ и меѓународните односи.

Фото: прес-материјал од настанот