Владата објавува фотографии од Америка, две минимални плати не ја покриваат кошницата: каде се резултатите и трошковникот?

Додека Владата од САД објавува фотографии, соопштенија и пораки за стратешко партнерство, домашната сметка изгледа многу пообична и многу построга: ССМ за септември пресмета 69.432 денари за минимална синдикална кошница на четиричлено домаќинство. Не постои докажана причинско-последична врска меѓу патувањето на премиерот Христијан Мицкоски и цените во продавниците, ниту таква врска треба да се наметнува. Прашањето е друго и е политички суштинско: кога Владата бара дипломатска и инвестициска видливост во Вашингтон и Њујорк, зошто јавноста до 21 септември сè уште не може да види објавен целосен список на делегацијата, трошковник и јасно мерлив материјален исход?

Тоа не е спор за тоа дали премиер треба да патува. Државите мора да разговараат со партнери, да бараат капитал, политичка поддршка и подобар пристап до пазари. Но државната комуникација не смее да ја замени државната отчетност. Фотографијата може да покаже присуство; не покажува цена, обврска, рок, потпис или корист за граѓаните што дома ја бројат секоја сметка.

Што е навистина документирано во САД

Владата најави политичко-економска посета на САД, прво во Вашингтон, а потоа во Њујорк околу 81. заседание на Генералното собрание на Обединетите нации. За вашингтонскиот дел соопшти средби со претставничката на Американската корпорација за меѓународно развојно финансирање, ДФЦ, Керолајн Вик, како и со членовите на Конгресот Кит Селф и Клаудија Тени. Независно најцврсто документираната точка е јавниот разговор на Мицкоски во Атлантскиот совет во Вашингтон на 17 септември, настан на тинк-тенк со јавно достапна снимка од околу 57 минути.

За Њујорк, Владата соопшти дека Мицкоски разговарал со американскиот државен секретар Марко Рубио и дека имал контакти со високи претставници на Стејт департментот, меѓу кои Кристофер Ландау, Брендан Ханрахан и Даниел Лотон. Во прегледаните јавни американски распореди и соопштенија до пресекот не е лоциран соодветен американски записник за контактите со Северна Македонија. Тоа не докажува дека контактите не се случиле. Но покажува дека јавниот запис за нивниот формат, траење, дневен ред и можни заклучоци засега доаѓа главно од владините соопштенија.

Фотографијата не е резултат: што уште недостига

Владата има право да каже дека разговорите отвораат можности. Но во јавниот интерес мора да се прави разлика меѓу можност и одобрен проект, меѓу средба и договор, меѓу институционален капацитет и пари што навистина се ветени за Северна Македонија. Владата ја опиша ДФЦ преку капацитет од 205 милијарди долари. Тоа не е сума одобрена за земјата. Во прегледаните извори до 21 септември не е пронајден потпишан септемвриски ДФЦ-заем, грант, проект или објавен износ на инвестиција за Северна Македонија.

И трговската рамка со САД не може да се претставува како исход од оваа мисија ако јавниот запис покажува дека е објавена во февруари, пред септемвриската посета. Мицкоски може политички да тврди дека се работи на формализација или на следни чекори, но тоа не е исто што и нов потпишан резултат од патувањето.

Најважниот недостиг е уште поедноставен: до 21 септември во прегледаните јавни извори не е пронајден целосен список или број на делегацијата, ниту вкупен и расчленет трошок за патувањето. Тоа не значи дека документите не постојат или дека трошоците нема да бидат објавени подоцна. Но значи дека јавноста во моментот не може да оцени колку чинела мисијата, кој точно патувал, кој платил и што е мерливо добиено.

Синдикална кошница: бројка што мора да се чита точно

ССМ објави дека септемвриската минимална синдикална кошница изнесува 69.432 денари за претпоставено четиричлено домаќинство. Од таа сума, храната и пијалаците се 25.259 денари, односно 36,4%. Во сценариото на ССМ со изнајмен стан од 60 m², вкупната кошница е 84.807 денари. Оваа бројка не е кирија сама по себе и не е национален просек на пазарна кирија; таа е цел станарски модел на ССМ што ја вклучува пошироката ставка за домување, вода, струја и греење.

Кошницата на ССМ не е државна линија на сиромаштија и не е официјална статистика за трошокот на секое семејство. Таа е синдикален модел и мора така да се именува. Но како јавна месечна серија е релевантен сигнал за притисокот врз работничките буџети. Во септември 2024 основната кошница на ССМ била 61.306 денари. Денешните 69.432 денари значат зголемување од 8.126 денари, односно 13,3% за две години, според истата синдикална споредба.

Две минимални плати: проста аритметика, тежок сигнал

Законската минимална плата за 2026 година изнесува 38.507 денари бруто, а во јавното известување нето-еквивалентот е 26.046 денари. Две такви нето-минимални плати се 52.092 денари. Според проста редакциска аритметика, тоа е 17.340 денари под основната септемвриска кошница на ССМ и 32.715 денари под станарското сценарио од 84.807 денари.

Оваа пресметка не тврди дека секое домаќинство има точно две минимални плати, дека нема други приходи, дека сите плаќаат кирија или дека секое семејство троши според моделот на ССМ. Но таа го покажува проблемот што Владата не смее да го покрие со протоколарни фотографии: кај домаќинствата блиску до минималната плата, дури и двајца вработени можат да останат под синдикално пресметаните основни потреби. Просечната плата не го решава тој факт, затоа што просекот не е медијана и не ја опишува позицијата на работник што живее од минималец.

Владиниот контекст не смее да се избрише

За фер слика мора да се вклучи и контрааргументот на Владата. Таа може проверливо да посочи на индексација на минималната плата, на раст на просечната нето-плата и на умерена годишна инфлација кај храната во август. Според официјалната статистика, просечната нето-плата во јуни 2026 била 48.381 денари, 6,4% повисока номинално и 2,9% повисока реално во однос на јуни 2025. Во август годишната инфлација била 2,6%; храната и безалкохолните пијалаци пораснале 1,0%, а домувањето, водата, струјата, гасот и другите горива 3,8%.

Овие податоци се важни, но не се конечен одговор. Индексот на потрошувачки цени не е исто што и синдикалната кошница. Просечната нето-плата не е плата на работник на минималец. А годишна инфлација на храната од 1,0% во август не ја поништува двегодишната промена на синдикалната кошница, ниту трошокот за закупец што го плаќа целиот пакет на домување и комуналии.

Владата може да се повика и на Буџетот за 2026, во кој се планирани 116,8 милијарди денари за пензии, 52,6 милијарди за плати и 12 милијарди за социјална заштита. Тоа се планирани јавни средства, а не доказ дека конкретно домаќинство веќе има поголема куповна моќ. Исто така, постојат правила за гарантирана минимална помош и енергетски додаток, но јавноста има право да знае колку домаќинства се опфатени, колку се одбиени и дали износите се доволни.

Владата претходно тврдеше дека мерките за ограничување на маржите и објавување цени дале резултат и помогнале да се намали делот за храна во синдикалната кошница во одреден период од 2025. Тоа е владина причинска оценка. Во прегледаните материјали не е лоцирана независна евалуација што со целосни податоци за опфат, инспекции, казни и пазарни ефекти би покажала дека токму тие мерки го предизвикале намалувањето. Ако Владата тврди дека има поинаква кошница од 101 основен производ и дека таа е пониска од синдикалната, тогаш треба да ја објави методологијата: ставки, количини, продавници, градови, датуми на прибирање цени, претпоставено домаќинство и третман на киријата и комуналиите.

Прашања што Владата треба да ги одговори

Силната критика кон Владата на Мицкоски не мора да се потпира на шпекулации. Доволни се документите што недостигаат и аритметиката што секое домаќинство ја разбира. Од јавно достапното до 21 септември не може независно да се оцени ниту финансискиот обем на мисијата во САД, ниту нејзините конечни материјални резултати. Тоа не е доказ за неуспех на посетата, но е сериозен проблем на отчетност.

Владата, Министерството за надворешни работи и Кабинетот на премиерот треба јавно да одговорат на следново:

• Кој е целосниот список на лица што патувале како дел од делегацијата, со функции, кој го одобрил патувањето и кој е изворот на финансирање за секое лице?
• Колкав е планираниот и реализираниот трошок за авиобилети или лет, сместување, дневници, локален превоз, безбедност, протокол, комуникациски услуги и други ставки?
• За секоја средба со ДФЦ, Конгресот и Стејт департментот: кој ја потврдил, кој присуствувал, што е договорено писмено и кој е рокот за следен чекор?
• Дали постои потпишан документ, кредитна линија, грант, инвестициски меморандум, документ со основни услови или договор за проект како резултат од оваа посета; ако постои, колкава е вредноста, кои се условите и кои се роковите?
• Кога ќе биде објавена методологијата за владината алтернативна кошница од 101 производ и како точно е пресметана разликата во однос на кошницата на ССМ?
• Каква независна анализа постои за ефектот од мерките за маржи, со податоци за опфат, инспекции, прекршоци, казни и движење на цените?

Додека тие одговори не се објавени, Владата може да произведува видливост, но не и проверлива отчетност. А во земја каде две нето-минимални плати механички не ја достигнуваат синдикалната кошница, јавните пари и јавните резултати не смеат да останат зад завесата на протоколот.

Фото: Влада на РСМ / прес-материјал