2 Август: Како Европа се сеќава на геноцидот врз Ромите и Синтите

На 2 август се одбележува Денот на сеќавање на убиствата на приближно 500.000 Роми и Синти за време на националсоцијалистичката власт. Тој датум се поврзува со т.н. „ликвидирање на циганскиот логор“ во Аушвиц‑Биркенау и се користи и како предупредување против современ антициганизам.

Од локални обележувања до паневропска официјализација

Првата организирана комеморација на 2 август се одржа во 1994 година во Меморијалниот центар Аушвиц по иницијатива на полските ромски организации. Таа го потсети на ноќта меѓу 2 и 3 август 1944 година, кога германските националсоцијалисти во Биркенау ги задушиле со гас, ги стрелале и ги тепале до смрт илјадниците Роми и Синти што биле затворени таму; уште претходно многумина умреле поради глад, болести и епидемии.

Потребни беа децении пред геноцидот врз Ромите и Синтите да биде признаен во Германија и пред 2 август да добие поширока официјална тежина во Европа. По иницијатива на Европскиот парламент, 2 август во 2015 година стана Европски ден на сеќавање на Холокаустот врз Ромите и Синтите; од тогаш повеќе влади испраќаат официјални претставници во Аушвиц за да учествуваат на комеморации.

Сепак, најголемиот дел од настаните се одржуваат во самите држави. Особено во Централна и Југоисточна Европа, каде што политиката на истребување често била насочена и против Ромите, комеморациите редовно поврзуваат историското сеќавање со актуелните форми на антициганизам.

Во Полска, каде живеат околу 30.000 Роми, 2 август е официјален ден на сеќавање уште од 2011 година. По тој повод парламентарни и владини претставници редовно патуваат во Аушвиц. Дополнително, секоја година на 3 јули во селото Шчурова, источно од Краков, се одбележува масакрот врз полските Роми од 1943 година; во Шчурова во 1956 година е подигнат првиот споменик во Европа посветен на жртвите на геноцидот врз Ромите.

Во Чешка, каде живеат околу 250.000 Роми, 2 август официјално се одбележува од 2015 година. Централната меморијализација е на местото Лети јужно од Прага, каде во 1940 година бил изграден концентрационен логор за Роми, а од 1942 година таму биле депортирани ромски семејства. По војната просторот се користеше како свињарска фарма; објектот беше затворен во 2018 година и претворен во меморијален центар, чијшто свечен отвор во април 2024 година го проследија претседателот Петр Павел и тогашниот премиер Петр Фиала.

Во Словачка, каде живеат околу половина милион Роми, 2 август е официјален ден на сеќавање уште од 2005 година. Централната комеморација се одржува во Музејот на Словачкото народно востание во Банска Бистрица, а настанот го организира владата заедно со ромски невладини иницијативи и со претставници од претседателскиот кабинет.

Унгарија, каде денес живеат околу 600.000 Роми, го прогласи 2 август за ден на сеќавање во 2005 година. Само во Будимпешта има три меморијални места за Ромите убиени во Холокаустот. Во унгарската јавна меморија се вбројуваат и нападите од 2008/2009 година, кога десничарски екстремисти убија шест лица и ранија 55; последниот напад го извршија во ноќта меѓу 2 и 3 август 2009 година во селото Кишлета.

Романија, со околу два милиони Роми, официјално го обележува Денот на ромскиот Холокауст од 2020 година; централната комеморација се одржува кај Меморијалот на Холокаустот во Букурешт, отворен во 2009 година. За време на режимот на Јон Антонеску, Романија организирала масовни депортации на Евреи и Роми во Транснистрија, каде околу 380.000 Евреи и 11.000 Роми биле убиени во логори или починале од глад и болести. За првпат во 2025 година романски претседател лично присуствувал на комеморацијата: Никушор Дан. Романскиот претседател Никушор Дан на комеморација за холокаустот на Ромите, 31 јули 2925 година

Во други земји 2 август се одбележува поинаку: во Бугарија (околу 700.000 Роми) не е прогласен официјален национален ден, но ромски организации и државни претставници организираат комеморации и изјави. Хрватска 2 август го прогласи за ден на сеќавање во 2014 година; централната комеморација е во Јасеновац, каде под усташкиот режим биле убиени меѓу 15.000 и 20.000 Роми. Во Северна Македонија (околу 100.000 Роми) 2 август е официјален ден на сеќавање од 2017 година и централниот настан се одржува во Скопје, во Меморијалниот центар на Холокаустот на Евреите од Македонија; бидејќи 2 август е и државен празник, сеќавањето понекогаш останува во сенка. Во Србија (околу 130.000 Роми) 2 август не е официјален ден, но се одржуваат настани во рамките на другите денови на сеќавање на националсоцијалистичките и усташките злосторства.

Во цела Европа, комеморациите на 2 август ги поврзуваат историското обележување на убиствата со повикување на внимание за сегашните форми на дискриминација и насилство врз Ромите и Синтите.

Фото: демонстрации во 2018 година против дискриминацијата со која