51,7% e të rinjve thonë se kanë pak të drejta; nuk dinë si të mbrohen

Më shumë se gjysma e të rinjve në Maqedoninë e Veriut mendojnë se kanë pak të drejta, por informacioni i kufizuar juridik, frika nga pasojat dhe mosbesimi ndaj institucioneve i pengojnë të kërkojnë mbrojtje. Një hulumtim i Fondacionit Friedrich Ebert nga viti 2024 tregon se 51,7 përqind nga 504 të anketuar të moshës 14–29 e ndajnë këtë mendim.

Ekspertët ligjorë dhe organizatat rinore thonë se të rinjtë shpesh e njohin padrejtësinë, por nuk dinë gjithmonë si të reagojnë ose ku të drejtohen. Profesoresha Jasna Bachovska Nedić nga Fakulteti i Drejtësisë “Justiniani i Parë” në Shkup paralajmëron se qasja në internet nuk përkthehet automatikisht në njohuri praktike juridike.

Ku mund të kërkojnë ndihmë të rinjtë?

"Një gjë është të dish se ke një të drejtë të caktuar, dhe krejt tjetër të dish çfarë të bësh kur ajo e drejtë të thyhet", thotë Bachovska Nedić, duke theksuar se sistemi arsimor nuk i përgatit mjaftueshëm të rinjtë për situata reale si nënshkrimi i kontratave, mbrojtja e të drejtave të punës dhe konsumatorit, ngacmimi dixhital apo dorëzimi i ankesave.

Qendra për Aktivizëm Rinor KRIK vëren se të rinjtë njohin në përgjithësi të drejtat e shprehjes, barazinë dhe mosdiskriminimin, por nuk e kuptojnë mjaft procedurën për mbrojtje, sidomos në raportet e punës, në arsim dhe në mbrojtjen sociale. Pengesa shtesë hasin të rinjtë me aftësi të kufizuara dhe ata me më pak mundësi.

Avokati Dejan Jovcheski nënvizon mangësi në njohuritë për mjetet e mbrojtjes para gjykatave, Ministrisë së Brendshme, komunave dhe Avokatit të Popullit, përfshirë mundësinë e paraqitjes së ankesave te Komisioni për Parandalimin dhe Mbrojtjen nga Diskriminimi. Sipas atij Komisioni, në vitin 2025 u paraqitën 444 ankesa; 52 përqind prej tyre kishin të bënin me marrëdhëniet e punës, ndërsa 11 përqind me arsim, shkencë dhe sport.

Ekzistojnë mekanizma administrativë: njoftime anonime te Inspektorati Shtetëror i Punës, ankesa elektronike ose me shkrim te Komisioni për Parandalimin dhe Mbrojtjen nga Diskriminimi dhe ankesa te Avokati i Popullit për shkelje nga organet publike. Për probleme arsimore janë përgjegjës shërbimet këshilluese të shkollave, drejtoria dhe Inspektorati Shtetëror për Arsim. Ndihma juridike primare pa pagesë ofrohet nga Ministria e Drejtësisë, departamentet rajonale, shoqatat e autorizuara dhe klinikat juridike; në 2024, 5.030 persona morën ndihmë primare.

Sidoqoftë, qasja nuk është e njëjtë për të gjithë: të rinjtë nga zonat rurale, grupet në rrezik social dhe personat me aftësi të kufizuara kanë pengesa më të mëdha. Kërkohet mbështetje praktike, siguri e privatësisë dhe procedura të shpejta e të paanshme për të ulur frikën nga pasoja — për shembull, studentët që nuk ankohen ndaj profesorëve prej frikës. Kur të rinjtë ndjejnë se zëri i tyre dëgjohet dhe veprimi sjell ndryshim, ata bëhen më të sigurt për të mbrojtur të drejtat e tyre dhe të të tjerëve.

Foto: material shtypi nga ngjarja