Од 8 септември 1991 до денес — три и пол децении македонска независност

Три и пол децении по референдумот од 8 септември 1991 година, кога граѓаните гласаа за суверена и самостојна Македонија, државата го одбележува еден од клучните јубилеи во својата современа историја. Референдумот — под слоганот „Гласам за Македонија“ — и следните настани го обликуваа политичкиот и дипломатскиот пат на државата низ транзиција, кризи и договори.

Идејата за македонска државност не започнува со 1991 година. Таа се надоврзува на стремежите и борбите од минатите генерации — Илинденското востание, Крушевската Република од 1903 година и одлуките на АСНОМ. На 2 август 1944 година, во манастирот Прохор Пчински, се одржа Првото заседание на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија (АСНОМ), на кое беа положени темелите за подоцнежните институции.

Крајот на 1980‑тите и почетокот на 1990‑тите донесоа брзи политички промени. Во Македонија транзицијата кон плурализмот кулминираше со првите повеќепартиски парламентарни избори во 1990 година, а Декларацијата за суверенитет беше донесена на 25 јануари 1991 година. Владата предводена од Никола Кљусев го подготви правниот и политичкиот оквир за референдум, нов Устав и монетарно осамостојување.

Референдум и резултати

На гласачите им беше поставено прашањето: "Дали сте за суверена и самостојна држава Македонија, со право да стапи во иден сојуз на суверените држави на Југославија?" Под слоганот „Гласам за Македонија“, граѓаните масовно излегоа и со убедливо мнозинство поддржаа независност.

Според официјалните резултати, од 1.495.807 гласачи, излегоа 1.132.981 или 71,85% односној; од вкупниот број гласови позитивно се изјасниле 1.079.308 граѓани, што претставува 95,26% од гласачите (односно 72,16% од вкупниот број на граѓани со право на глас).

Вечерта на плоштадот во Скопје беше организирана прослава; со кратки обраќања настапија претседателот Киро Глигоров, претседателот на Владата Никола Кљусев и претседателот на Собранието Стојан Андов. Од бина претседателот Глигоров им се обрати на граѓаните: „Граѓани и граѓанки на Македонија дозволете вечерва на вас и на сите граѓани и граѓанки на Македонија, да ви честитам слободна, суверена и самостојна Македонија.“

Прогласување, Устав и мирно повлекување на ЈНА

Собранието формално ја прифати волјата од референдумот со Декларација за прифаќање на референдумските резултати на 18 септември 1991 година. На 17 ноември 1991 година беше донесен Уставот на Република Македонија, со кој беа утврдени основните принципи на суверенитет, парламентарна демократија, поделба на власта и заштита на човековите права.

За разлика од некои други републики, патот на осамостојување во Македонија се одвиваше без непосредни оружени судири. Договор за дислокација и повлекување на Југословенската Народна Армија (ЈНА) од територијата на Република Македонија беше потпишан во Скопје на 21 февруари 1992 година од претседателот Киро Глигоров и генерал‑пуковникот Благоје Аџиќ, началник на Генералштабот на ЈНА. Голем дел од тешкото вооружување — артилеријата, тенковите, авионите и друга опрема — беше повлечено, а последниот припадник на ЈНА ја напушти Македонија на 27 март 1992 година.

Мирното повлекување не ги отстрани сите тешкотии при градење на државата: економските последици од распаѓањето на заедничкиот пазар, санкциите во регионот и предизвиците во воспоставувањето монетарни и безбедносни институции. Во раните 1990‑ти само Македонија и Словенија добија позитивни оценки од Бадентеровата комисија дека ги исполнуваат условите за меѓународно признавање.

Во децениите што следеа, Републиката помина низ нови тестови — конфликтот во 2001 и Охридскиот рамковен договор, долготрајниот спор за името и неговото решавање, билатерални договори како договорот со Бугарија и Преспанскиот договор — сите дел од долгиот процес на консолидирање на државноста, стабилноста и меѓународниот рејтинг.

Фото: прес-материјал од настанот