Радев ја вгради Македонија во владината програма 2026–2030, рок мај 2030

Владата на премиерот Румен Радев ги вгради односите со Македонија во својата „Програма за управување 2026–2030“, со конкретен рок – мај 2030 година. Во поглавјето „Активна, принципиелна и национално одговорна билатерална дипломатија“ Македонија е наведена како прва точка, што значи дека Софија ќе го следи ова прашање системски до крајот на мандатот.

Во текстот се поврзува добрососедството со исполнувањето на преземените обврски и со, како што е формулирано, „реалната заштита на правата на Бугарите“ во земјата, при што токму мај 2030 е назначен како краен рок за таа мерка. Ова ја потврдува досегашната бугарска позиција од 2022 година – напредокот се условува со реализација на обврските преземени во рамките на европската рамка.

Контекстот од Брисел е клучен: Советот на ЕУ во јули 2022 година одлучи дека следната меѓувладина конференција ќе се одржи по реализирање на уставните измени во Северна Македонија, меѓу кои и вклучување на Бугарите во списокот на заедници. Во заклучоците од декември 2025 година Советот повторно констатираше дека уставните измени не се завршени, а и Европската комисија во пакетот за проширување за 2025 година ги повтори истите барања.

Од Скопје, министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски вели дека има комуникација со Софија на различни нивоа, но дека во последниот период нема конкретни разговори или предлози кои би приближиле позиции. Македонската Влада инсистира на предвидлив процес и бара гаранции дека евентуална промена на Уставот нема да биде следена од нови билатерални барања.

Повеќе од устав: јавна дипломатија, медиуми и инфраструктура

Програмата на Радев не се ограничува само на уставните измени. Таа предвидува поддршка за организации на бугарските заедници во Југоисточна Европа и програма за поддршка на бугарски организации и медиуми во странство, со цел изградба на капацитети за спротивставување на дезинформации и на, според терминологијата во документот, „злонамерно медиумско влијание“. Посебен акцент е ставен и на јавна, културна и дигитална дипломатија, комуникациски кампањи и меѓународни иницијативи.

Исто така, во програмата се најавуваат конкретни инфраструктурни проекти како области за практична соработка: изградба на нов граничен премин Струмјани – Берово до март 2030 година, проект за автопатско поврзување кон преминот Ѓуешево и работа на железничката врска како дел од Коридорот 8. Овие проекти нудат практичен простор за соработка дури и ако историските и идентитетските прашања останат неразрешени.

Аналитичарите предупредуваат дека новата програма изгледа повеќе како институционализирање на политиката од 2022 година отколку како прекин на таа линија. Европски центар за политики по изборот на Радев процени дека поголемиот ризик за Македонија е продолжување и можно зацврстување на постојната политика, додека Полскиот центар за источни студии оцени дека билатерално решение без надворешни посредници е малку веројатно: Софија инсистира на целосно исполнување на договореното, а Скопје стравува дека по уставните измени може да следуваат дополнителни услови. Како што укажуваат експертите, рамката од 2022 година остава простор дел од билатералните прашања да се појават повторно во текот на преговорите.

Поранешниот амбасадор Ристо Никовски во поинаква, крајно остронајзна проценка наведува дека бугарската стратегија е длабоко вкоренета и поддржана од големи домашни институции и, според него, од странски интереси. "Клучното е што ова не е само бугарска политика. Тоа е бугарска политика стара двесте години, но сега зад неа стои и некој друг. Според мене, тука станува збор и за апсолутни интереси на Америка. Кој не го сфаќа тоа, ништо не разбира. Што и да направи Бугарија, каква стратегија и да измисли или замисли, и кого и да постави на прво место, Бугарија нема да ја промени својата политика кон Македонија. Тоа е политика на партиите, и тоа на сите партии. Тоа е политика на Владата, политика на Бугарската академија на науките и политика на Македонскиот научен институт, кој е еден од главните во однос на македонските прашања. Тука нема никакви дилеми и не треба да се залажуваме."

Никовски додава: "Тоа е дефинитивната бугарска стратегија. Таа нема да се менува во следните најмалку 50, а можеби и 100 години. И што е најлошо, зад Софија стои Брисел. Брисел ни кажа дека нашиот проблем е промената на Уставот, но нашиот вистински проблем е Преговарачката рамка. Со таква Преговарачка рамка Македонија никогаш, тврдам никогаш, нема да стане членка на Унијата." Тој е и дециден за можноста Румен Радев да направи пресврт: "Нема теоретска шанса Радев да направи нешто неочекувано. Тој е носител на бугарската политика кон Македонија, или, популарно кажано, нејзин менаџер во последниве години. Тоа беше и како претседател, а сега уште повеќе како премиер. Промени не треба да се очекуваат. Апсолутно е крајно наивно да очекуваме дека тој ќе ја промени таа политика."

Во меѓувреме, како дел од дипломатските ротации, дипломатот Крум Ефремов е назначен за нов македонски амбасадор во Бугарија — функција која ќе добие на значење доколку билатералниот дијалог продолжи.

Фото: EPA-EFE/IAN LANGSDON / POOL