Сто години од пуштањето во работа на првата хидроцентрала во Македонија на реката Пена
Објектот беше завршен и пуштен во ноември 1926, снабдувајќи Тетово и дел од Скопје и поттикнувајќи индустриски развој.
Оваа ноемвриска годишнина го одбележува стогодишниот јубилеј од пуштањето во работа на првата хидроцентрала изградена на реката Пена кај Тетово. Завршена и пуштена во ноември 1926 година, оваа централа беше прв ваков објект на македонска територија и имаше значајна улога во снабдувањето со струја за локалната индустрија; дел од произведената енергија бил пренесуван и за Скопје.
Од замисла до побрза реализација
Идејата да се искористи падот на Пената за производство на струја датира од околу 1911/1912 година, како иницијатива на неколку попаметни тетовски граѓани. Како што истакнува д-р Бранислав Светозаревиќ, „Идејата за изградба на хидроцентрала се претворила во иницијатива во 1913 година, кога вардарскиот дел на Македонија се нашол во состав на Кралството Србија. Тогаш е основано акционерско друштво со почетен капитал од тогашни 100.000 динари.“ Војните ја прекинале работата, но замислата преживеала и била обновена по завршувањето на конфликтите.
Во 1921 година е формирано тетовското индустриско акционерско друштво (ТИАД) за да собира потребни средства. Во нивното барање стоело: „При крајот на февруари 1921 година се одржал собир на граѓани во хотелот ‚Београд‘, каде што едногласно било побарано во Тетово да се отвори акционерско друштво кое ќе го искористи падот на реката Пена за да се добие електрична струја, која ќе се употреби за осветлување на градот и домовите, но и ќе ја подигне локалната индустрија. Вложувајќи ги сите свои напори во оваа работа, успеавме 95 отсто од капиталот да го откупи само Тетово, а само 5 отсто надвор од Тетово. Денеска е запишан и уплатен чист капитал од 1.000.000 динари‘, велеле тогашните амбициозни тетовски стопанственици.
Во техничкиот план се предвидувала инсталирана моќност од 3.000 коњски сили во периоди на најмалиот водотек. Како што тетовските акционери напишале: „Со оваа жива и непрекината сила од преку 3.000 коњи, ние ќе можеме не само да ги осветлиме градот и сите домови, за што ни се потребни 400-500 коњски сили, туку ќе можеме да ја употребиме и за фабрики, валавници, мелници, ситна домашна индустрија, електрична железница и за друго. Ние во непрекината работа ќе можеме да добиеме не 3.000, туку 9.000 впрегнати коњи, ако се земе предвид дека еден коњ не може да работи повеќе од осум часа дневно. Овие 9.000 коњи никој нема да ги храни, освен нашата река Пена‘. По продажбата на акции и обезбедувањето дополнителни финансии, изградбата започнала во 1925 година и централата била изведена во рекорден рок.
При пуштањето во ноември 1926 година инсталираната моќност изнесувала 2.400 коњски сили. ТИАД воедно изградил прва дистрибутивна мрежа во Тетово и далновод од 3.000 волти со должина од 46 километри. Отворањето било голем настан — присуствувал кралот Александар, кој свечено ја пуштил централата. Покрај Тетово, централата ја снабдувала и Скопје, индустриските и воените капацитети во околината и рудникот Радуша; Скопје се снабдувало од тука сè до пуштањето во употреба на хидроцентралата „Матка“ во 1938 година. Гордите тетовци подоцна шеговито велеле: 'Ако не беше Тетоо, Скопје помрачина ќе го изедеше'.
За време на Втората светска војна објектот го стопанисувале италијанските и албанските окупациски власти, додека во пракса со него управувале германските сили поради неговата стратешка важност. Бил на удар во сојузничките бомбардирања во 1943 и 1944 година, но не бил директно погоден. По ослободувањето, во ноември 1944 година хидроцентралата преминала во државна сопственост под раководство на тогашното Федерално електротехничко претпријатие на Македонија. Големата поплава во 1979 година предизвикала сериозни оштетувања; по пет години обнова, централата повторно била пуштена во работа во 1984 година. Подоцна била дадена под концесија на странска фирма, но договорните обврски не биле исполнети и управувањето повторно било вратено на ЕВН. Во 2007 година бил извршен целосен ремонт и вградени биле две нови турбини. И денес, 100 години по изградбата, хидроцентралата на Пената продолжува да произведува електрична енергија и да важи за значаен историски и енергетски објект за Тетово и Македонија.
Фото: СДК.МК)
