Тридецет и пет години дипломатска борба: Патот на Македонија низ меѓународните организации

Тридесет и пет години откако на референдумот ја прогласи самостојноста, Македонија го комплетираше својот меѓународен статус преку низа членства во мултилатерални организации. Овие зачленувања постепено ѝ дадоа на државата правен простор, политичка тежина и економски канали потребни за да опстои на меѓународната сцена.

Првиот голем пробив се случи на Обединетите нации во април 1993 година. Советот за безбедност со Резолуцијата 817 од 7 април 1993 година ја препорача приемот, а на 8 април 1993 година Генералното собрание ја прими земјата како 181-та членка на ОН. Влезот носеше услов: земјата беше примена под привременото име „Поранешна Југословенска Република Македонија“; поради тоа на почетокот знамето не се вееше пред седиштето на ОН, а името беше запишано под буквата „Т“.

Од европски стандарди до евро-атлантска безбедност

Членството во Советот на Европа (1995) и во ОБСЕ (1995) ја поврза земјата со европските стандарди за човекови права и безбедност. Присоединувањето кон Советот на Европа значеше прифаќање на Европската конвенција за човекови права и пристап до Европскиот суд за човекови права, додека ОБСЕ помогна на регионалната стабилност.

Патот кон НАТО беше најполитички експлозивната фаза. Иако Македонија ги исполни критериумите и испрати свои сили во мисиите во Ирак и Авганистан, на Самитот во Букурешт во април 2008 година беа соочени со вето од Грција. Атина се повика на Членот 11 од Времената спогодба од 13 септември 1995 година, а НАТО усвои формулација според која поканата ќе зависи од „заемно прифатливо решение за прашањето за името“. Блокадата траеше до Договорот од Преспа во јуни 2018 година, кој предвидуваше уставни измени и промена на уставното име во „Република Северна Македонија“. По ратификацијата на пристапниот протокол во сите 29 парламенти, на 27 март 2020 година земјата стана 30-та полноправна членка на НАТО.

За време на блокадата, македонската држава го отвори и патот на правото. Во ноември 2008 година беше поднесена тужба пред Меѓународниот суд на правдата во Хаг, со обвинување дека Грција го прекршила членот 11, став 1 од Времената спогодба. По три години на писмени поднесоци и усни расправи, судот пресуди дека Грција го прекршила меѓународното право — пресудата беше донесена со мнозинство од 15 гласа „за“ и само 1 „против“.

Паралелно, процесот на интеграција во Европската унија остана најдолгата задача: билатералните спорови, прво со Грција а потоа со Бугарија, ја одолговлекоа европската перспектива; дури и по завршениот скрининг и отворениот пристапен процес, патот до полно членство побарува дополнителни уставни и билатерални решенија.

Економската интеграција се одвиваше истовремено: членството во ММФ и Светска банка од 1993 година донесе макроекономска поддршка во тешките 90-ти; влезот во Светската трговска организација во 2003 година означи ориентација кон отворен пазар. Членството во УНЕСКО (од 1993 година) и во Меѓународната организација на франкофонијата (2006) ја зајакнаа културната дипломатија, додека соработката со агенции како UNICEF и UNHCR—вклучувајќи згрижување на околу 360.000 бегалци од Косово во 1999 година и справување со миграциските притисоци во 2015/2016 година—ја позиционираа земјата како солидарен и одговорен хуманитарен актер во регионот.

Фото: прес-материјал од настанот