Загадувањето повторно ја гуши земјата: од депонии до петиции

Загадувањето на воздухот — поради пожари во шуми и стрништа, чад од депонии и индустриски емисии — повторно излезе во прв план и ги мобилизира граѓаните низ земјата. Новите пожари на неколку депонии и густите облаци чад поттикнаа протести, петиции и барања за итни мерки за заштита на здравјето.

Од независната еко-коалиција и граѓанската иницијатива „Зелен хуман град“ од Скопје реагираа со силни извештаи за секојдневно труење: „Нѐ отруја. Каде и да се свртиме, секој ден нешто гори и никој не е надлежен“, велат од иницијативата, оценувајќи дека институциите најчесто делуваат само по појава на хаос.

Во Куманово граѓаните предупредуваат дека состојбата е критична и најавија блокада на депонијата „Краста“ поради повторливи пожари на повеќе локации во регионот. Револтирани жители побараа објаснување зошто инспекциските служби на локално и централно ниво не го спречуваат палењето и не одговараат за загрозувањето на јавното здравје.

„Ветувањата што ги дадоа надлежните од Општина Куманово и ЈП 'Чистота и зеленило' Куманово не беа исполнети во дадениот рок, па затоа, по консултација со нашите сограѓани, донесовме едногласна одлука депонијата 'Краста' да биде блокирана“, соопшти Месната заедница Пчиња.

Реакции од регионот и податоци за здравјето

И во Прилеп граѓаните алармираа по пожарот на собирната депонија на ЈКП „Комуналец“, предупредувајќи на „отровен воздух од испарување на изгорените опасни отпадни материјали: текстил, пластика и амбалажа“. Во охридско-струшкиот регион иницијативата „Збогум Буково“ повика на поголем јавен ангажман преку петиција, оценувајќи дека кризата влијае на здравјето, образованието и економијата.

Активистите ја поврзуваат загриженоста и со меѓународни наоди: според анализа на Европската агенција за животна средина, Северна Македонија е меѓу државите со највисок релативен здравствен товар од изложеност на PM2.5 меѓу 40 земји, а во петицијата се наведува и извештај на УНИЦЕФ од 2026 година дека 99,9 проценти од децата во државата се изложени на штетно загадување на воздухот. Исто така, се цитира истражување на ОЕЦД според кое зголемување на концентрацијата на PM2.5 за 1 μg/m³ предизвикува просечен пад од 0,55 проценти на продуктивноста на трудот.

Директорката на Државниот инспекторат за животна средина, Ивана Гиновска, посочи дека приоритет во последниот период бил градење професионална и поефикасна институција, присутна на терен и подготвена да реагира при прекршување на законот. Таа наведе дека во 2025 година се извршени 1.702 инспекциски надзори, донесени 530 решенија, иницирани казни во вкупна вредност од 1,46 милиони евра, како и седум кривични и 32 прекршочни постапки.

За 2026 година, заклучно со 5 октомври 2026, беа иницирани казни во вкупна вредност од 1.040.900 евра, споредувајќи со 894.000 евра иницирани во 2023 и 617.900 евра во 2022. „Паралелно се зајакнува меѓуинституционалната соработка со МВР, Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство, Национални шуми и други институции, бидејќи заштитата на животната средина не може да биде задача на само една институција“, рече Гиновска, потсетувајќи и на планските мерки од Планот за чист воздух 2024–2030.

Граѓанските организации и локалните лидери апелираат за итни мерки: обезбедување и оградување на дивите депонии, поставување камери и зголемена присутност на инспекциски служби, брзо кривично гонење на сторителите и целосна имплементација на националните мерки за чист воздух за да се спречат повторни епизоди на опасен чад и да се заштити јавното здравје.

Фото: прес-материјал од настанот