35 години македонска економија: од воведувањето на денарот до денешните предизвици
Од воведувањето на денарот во 1992 до приватизациите, ембаргото и ковид‑шокот — пресудни моменти што обликуваа економијата.
Три и пол децении по прогласувањето на независноста, македонската економија помина низ големи институционални промени и низа потреси, но структурните проблеми остануваат. Воведувањето на денарот, бурните процеси на приватизација, банкротите и странските ембарга беа застапени во првите години; поново време беа погодено од пандемијата и растот на трошоците за живот.
„Република Македонија воведува сопствена парична единица што ќе го носи името денар и еве задоволство ми е да видите како тие парични единици се печатени", рече Никола Кљусев при тогашната презентација. Денарот влезе во оптек во април 1992 година, една од најголемите институционални трансформации во државата.
БДП, плати и реална куповна моќ
Во 1991 година бруто‑домашниот производ изнесувал околу 4,94 милијарди долари, а населението било околу 1,916 милиони, што дава БДП по жител од 2.578 долари, според историските податоци на Светската банка. Тие бројки, сепак, ја криеја хиперинфлацијата (110,8 насто во 1991 година и уште потешки движења во 1992), процесите на транзиција и болните приватизациски пресврти.
Приватизацијата остана една од најконтроверзните теми. Продажбата на големите енергетски капацитети, ОКТА и ЕВН, се случи под различни политички гарнитури и предизвика арбитражни спорови и долги дебати. Крахот на штедилницата ТАТ остави длабоки социјални последици: и по 25 години од стечајот, многумина сметаат дека виновниците не беа казнети, а банкротот предизвика низа трагедии меѓу штедачите.
И надворешните шокови оставија трага: трговското ембарго од Грција во периодот 1994–1995 година траеше околу 18 месеци, а економските проценки го рангираат губитокот на околу 2 милијарди долари. Најновиот удар дојде со ковид‑кризата, која прво ги погоди туризмот, угостителството и малопродажбата, а потоа се прошири низ целата економија.
Некои показатели изгледаат подобро на хартија: просечната нето‑плата беше 3.782 денари во 1993 година, 45.198 денари во 2025 година, а најновите податоци ја приближуваат кон 50.000 денари. Но, повисоката номинална плата беше придружена со раст на цените за домување, храна и услуги, па вистинската куповна моќ е клучно прашање. Демографски, населението се намали — официјалната проценка за крајот на 2025 година изнесува 1,819 милиони жители, околу 97 илјади помалку отколку во 1991 година.
На овој јубилеј граѓаните чувствуваат нов притисок од растот на цените на горивата — дизелот повторно над „стотка“ — и останува отворено прашањето дали политиките во изминатите 35 години можеле да донесат побезбедна и повисока стандардна благосостојба за мнозинството.
Фото: прес-материјал од настанот
