35 vjet ekonomi maqedonase: nga futja e denarit te sfidat e sotme

Tre e gjysmë dekada pas shpalljes së pavarësisë, ekonomia e Maqedonisë ka kaluar ndryshime të mëdha institucionale dhe goditje të përsëritura, por problemet strukturore mbeten. Futja e denarit, privatizimet e kontestuara, falimentimet bankare dhe embargot e huaja shënuan vitet e para; më vonë, pandemia COVID‑19 dhe rritja e kostos së jetesës shtuan presion të ri.

"Republika e Maqedonisë fut në përdorim një njësi monetare të vetën që do të quhet denar dhe më vjen kënaqësi t'ua tregoj se si shtypen këto banknota," deklaroi Nikola Kljusev atëherë. Denari u fut në qarkullim në prill 1992, një nga ndryshimet më të mëdha institucionale në vend.

Treguesit ekonomikë dhe fuqia blerëse reale

Në vitin 1991 prodhimi i brendshëm bruto ishte rreth 4.94 miliardë dollarë, dhe popullsia rreth 1.916 milionë, që jep një GDP për frymë prej 2,578 dollarë, sipas të dhënave historike të Bankës Botërore. Megjithatë, këto shifra fshehin trazirat: inflacioni i lartë (110.8% në 1991 dhe akoma më i lartë në 1992), tranzicioni i vështirë në industri dhe privatizimet e dhimbshme.

Privatizimet mbeten ndër kapitujt më të diskutueshëm. Shitja e kapaciteteve kryesore energjetike, si OKTA dhe EVN, u realizua nën qeveri të ndryshme dhe shkaktoi mosmarrëveshje ligjore dhe polemika publike. Falimenti i institutucionit kursimor TAT la pasoja sociale të thella: edhe pas 25 vjetësh nga falimenti, shumë besojnë se përgjegjësit nuk u zbuluan, ndërsa humbjet sollën tragjedi për shumë kursimtarë.

Ngjarjet e jashtme gjithashtu lanë gjurmë: embargot tregtare të Greqisë në periudhën 1994–1995 zgjatën rreth 18 muaj, dhe ekspertët ekonomikë vlerësojnë dëmin në rreth 2 miliardë dollarë. Më së fundi, kriza e COVID‑19 goditi fillimisht turizmin, gastronominë dhe shitjen me pakicë, e më pas u përhap në të gjithë ekonominë.

Disa tregues duket se përmirësohen nominalisht: paga mesatare neto ishte 3,782 denarë në 1993, 45,198 denarë në 2025 dhe të dhënat më të fundit e sjellin atë afër 50,000 denarë. Por rritja e pagave shoqërohet me rritje çmimesh për strehim, ushqim dhe shërbime, dhe fuqia reale blerëse mbetet çështje kyçe. Demografia ndryshoi gjithashtu: vlera zyrtare për fundin e 2025 tregon 1.819 milionë banorë, rreth 97,000 më pak se në 1991.

Në këtë përvjetor qytetarët përballen me presion të ri nga çmimet në rritje të karburanteve — nafta dizel përsëri mbi 100 denarë — dhe mbetet çështje e hapur nëse politikat ekonomike gjatë 35 viteve të fundit mund të kishin sjellë rezultate më të mira për shumicën.

Foto: material shtypi nga ngjarja