Филипче алармира за вториот пензиски столб: кој ќе го носи ризикот за Чебрен?
Филипче бара личните заштеди во вториот столб да се заштитат со јасни мерки пред евентуални вложувања во државни проекти.

Лидерот на СДСМ Венко Филипче побара личните заштеди во вториот пензиски столб да не се изложуваат на ризик од државни капитални проекти без јасни заштитни механизми, независни процени и одговорност за евентуални загуби. На прес-конференцијата во Собранието на 1 октомври, тој реагираше на предлогот на директорот на ПИОМ Никола Мемов да се разгледа законска можност приватните пензиски фондови да вложуваат во проекти како Чебрен и Галиште.
Што се предлага, а што важи денес
Мемов на 28 септември, во гостување на Телма, изнесе идеја за законски измени што би им дозволиле на приватните управувачи на задолжителните пензиски фондови, односно на вториот столб, да вложуваат дел од средствата во домашни капитални проекти. Тој изречно ги спомена хидроенергетските проекти Чебрен и Галиште. Станува збор за предлог, а не за усвоен закон: не беше претставен нацрт-закон ниту обврзувачка одлука за вложување. Предлогот не предвидува одземање или префрлање на средства од личните сметки на осигурениците кон државата.
Мемов рече дека би постоеле профили според ризик, надзор од МАПАС и цел за диверзификација и повисок принос. Тој наведе и индикативни бројки: околу 640.000 осигуреници и повеќе од 300 милиони евра што, според него, годишно се слеваат во вториот столб. Овие наводи ја опишуваат неговата идеја за можна законска рамка; тие не претставуваат одлука за конкретно вложување.
МАПАС, во изјава за Дојче Веле во јуни, нагласи дека средствата на задолжителните приватни пензиски фондови континуирано растат и дека долгорочните приноси се во рамките на очекувањата. Средствата во вториот столб се сопственост на поединечните осигуреници и се одделени од првиот столб, преку кој ПИОМ, со тековни придонеси и буџетска поддршка, ги исплаќа денешните пензии. Таа разлика е суштинска за оценката на секоја идна инвестициска промена.
Филипче бара заштита од проектниот ризик; Мемов го образложува предлогот
Филипче ја повика Владата да не посегнува по парите од вториот столб и предупреди дека вложувања во домашни проекти би можеле да ги изложат штедачите на ризик. Неговото предупредување не значи дека средства веќе се одземени или вложени, туку бара ризикот од евентуален неуспех на проект да не падне врз личните пензиски сметки без претходно утврдени заштити. Прашањето што го отвора е кој би одговарал ако проектот доцни, запре или не ги оствари очекуваните приходи.
Мемов, пак, изјави дека сегашните пензии не се загрозени и дека проширувањето на дозволените вложувања би можело, под надзор на МАПАС, да донесе диверзификација и повисоки приноси. Тоа е негово образложение во прилог на разгледувањето на идејата, а не гаранција дека одреден проект ќе биде сигурен или исплатлив. Токму затоа, барањето на Филипче за јасни ограничувања, одговорност и заштита на штедачите останува клучно пред да се отвори каква било законска постапка.
Трансфери, дефицит и две различни пензиски функции
Филипче предупреди и за растечкиот фискален товар и се повика на зголемен „дефицит“. Мемов одговори дека годишниот трансфер во 2026 година од околу 64 милијарди денари не е чист пензиски дефицит, туку агрегат што, според него, опфаќа и здравствени и таканаречени транзициски трошоци од воведувањето на вториот столб. Ова е значајна квалификација: самиот износ на трансферот не е исто што и независно утврден нето-дефицит на ПИОМ.
Двете изјави се однесуваат на различни аспекти на системот. Првиот столб служи за исплата на денешните пензии, додека вториот столб собира средства на индивидуални сметки за идни пензии. Затоа, расправата за фискалниот товар не ја отстранува потребата од посебна заштита на средствата во вториот столб, за која повика Филипче, ниту ја менува правната одделеност на двата столба.
Кои заштити треба да се утврдат пред евентуални измени
Вложувањето на пензиски средства во капитални проекти носи реален инвестициски ризик: исходот зависи од ризичниот профил, транспарентноста, независното вреднување и условите под кои би се остварувал повратот. МАПАС соопшти дека досегашните средства растат, а долгогодишните приноси се во рамките на очекувањата; тоа не е замена за проценка на ризикот на секој иден проект. Филипче бара таквите заштити да бидат поставени пред да се размислува за користење на личните заштеди во нови видови вложувања.
Пред евентуален нацрт-закон, јавноста треба да добие одговор дали учеството на фондовите би било доброволно и во кои лимити; кој би одлучувал за секое вложување; како би се вршеле независните процени и би се спречувал судир на интереси кога државата е иницијатор на проект; и дали би постоеле гаранции или јасен механизам за ограничување на загубите на индивидуалните сметки. Во јавно изнесениот предлог на Мемов не беа претставени нацрт-закон или обврзувачка инвестициска одлука.
Додека МАПАС оценува дека работењето на вториот столб е во рамките на очекувањата, барањето на Филипче е проектниот ризик и одговорноста да бидат јавно и прецизно уредени пред каква било промена. Дотогаш, станува збор за предлог што треба да биде проверен преку транспарентна законска и регулаторна постапка, без да се задира во сопственоста на личните сметки.
Извори и контекст: СДСМ (прес-конференција); Телма (предлогот на Мемов); 4News (изјава за буџетскиот трансфер); Дојче веле (ставот на МАПАС).
Фото: кадар од прес-конференцијата на СДСМ


