Филипче алармира за вториот пензиски столб: кој ќе го носи ризикот за Чебрен?

Дали штедачите во вториот пензиски столб ќе го носат ризикот од државни мегапроекти, или државата ќе постави цврсти корективи пред да им го довери нивниот долгогодишен влог? По прес-конференцијата на опозицискиот лидер Венко Филипче во Собранието на 1 октомври, дебатата стана прашање за јавна контрола, не само за технички правила.

Што всушност се предлага, а што е закон денес

Директорот на ПИОМ Никола Мемов на 28 септември за телевизија Телма изнесе идеја за законски измени што би им дозволиле на приватните управувачи на задолжителните пензиски фондови (вториот столб) да инвестираат дел од средствата во домашни капитални проекти – експлицитно споменувајќи хидроенергетските Чебрен и Галиште. Тоа е предлог, не усвоен закон, и не подразбира автоматско повлекување средства од личните сметки на штедачите. Мемов посочи дека би имало профили врз основа на ризик, надзор на МАПАС и цел за диверзификација и повисок принос. Тој наведе и индикативни бројки: околу 640.000 осигуреници и повеќе од 300 милиони евра што, според него, се слеваат во вториот столб. Тој не презентираше законски текст или обврзувачка инвестициона одлука.

Регулаторот МАПАС, во изјава за Дојче Веле во јуни, нагласи дека средствата на задолжителните приватни пензиски фондови континуирано растат и дека долгорочните приноси се во границите на очекувањата. Овие средства се сопственост на поединечни осигуреници и се одвоени од првиот столб (ПИОМ), кој се полни со тековни придонеси и буџетска поддршка за исплата на денешните пензии.

Предупредувањето на Филипче и контрапозицијата на Владата

Филипче на прес-конференцијата предупреди Владата да не посегнува по парите од вториот столб и оцени дека вложувањата во домашни проекти би можеле да ги изложат штедачите на ризик. Тоа е негово предупредување, а не доказ дека веќе е преземена каква било заштеда. Неговата теза допира до основното прашање на управување со ризик: кој последно ќе одговара ако проектната математика закаже?

Одговорот на директорот Мемов е дека тековните пензии не се загрозени, а проширувањето на дозволените вложувања би можело да донесе диверзификација и повисоки приноси, со надзор на МАПАС. Неговото образложение е аргумент за разгледување, а не доказ дека секој конкретен проект би бил сигурен и исплатлив. Тоа ја става тежината врз квалитетот на регулаторниот дизајн – колкава слобода за алокација ќе имаат фондовите, во кои инструменти, и со какви лимити и бенчмаркови.

Тесни факти за широки бројки: трансфери, дефицити и перцепции

Опозицијата тврди дека буџетските трансфери кон пензискиот систем растат и дека фискалниот товар се проширува. Филипче алудира на зголемен „дефицит“, барајќи да не се покрива со ризични вложувања. Мемов возврати дека годишниот трансфер во 2026 од околу 64 милијарди денари не е чист пензиски дефицит, туку агрегат што вклучува и здравствени и т.н. трошоци на транзицијата (од воведувањето на вториот столб). Ова укажува на честата методолошка кратенка во јавната дебата: едно е нето дефицит на ПИОМ, друго е поширокиот трансфер во кој се сместени низа политики и обврски. Факт е дека првиот столб служи за исплата на денешните пензии, а вториот – на поединечни сметки – треба да обезбеди идни пензии. Мешањето на двата тега носи погрешни заклучоци и непрецизни алузии за „покривање“ од туѓи пари.

Во ваков контекст, вложување на дел од вториот столб во државни капитални проекти не е по дефиниција ниту зло ниту спас: зависи од ризик-профилот, транспарентноста, независните процени и тоа кој и како ги гарантира повратите – ако воопшто се гарантираат. МАПАС наведува дека средствата растат и дека долгогодишните приноси се во рамките на очекувањата; прашањето е дали конкретни проекти како Чебрен би биле класично пазарни инвестиции или де факто јавни политики маскирани во актива за портфолио.

Што мора да биде јавно пред да се пишува закон

Ставовите се кристално различни по интонација, но и двете страни должат конкретика. Ако Владата навистина размислува за измени, јавноста треба да ја види прво нацрт-верзијата. Клучно е и да се каже дали учеството на фондовите би било строго опционално и под кои лимити поради концентрациски ризик; кои меѓународни стандарди за проценка на ризик и вреднување би важеле; кој би давал независни процени и како би се избегнале судири на интереси кога државата е и иницијатор и краен корисник на инвестицијата. И најважно: дали ќе има јасен механизам за ограничување на загуби на индивидуалните сметки и кој би го носел товарот ако проектот застане или задоцни.

Додека МАПАС уверува дека перформансите на вториот столб се во рамки на очекувањата, политичката топка е кај Владата на Мицкоски и кај ПИОМ: ќе понудат ли регулаторен дизајн кој не ги претвора личните пензиски заштеди во авантуристички капитал, или дебатата ќе остане на ниво на уверувања? Одговорите треба да бидат документирани, мерливи и проверливи.

Јавниот одговор мора да биде јасен: дали постои конкретен нацрт-закон, кој ќе одлучува за секое вложување, дали индивидуалниот штедач би имал избор и што ќе се случи со неговата сметка ако проектот претрпи загуба?

Извори и контекст: СДСМ (прес-конференција); Телма (предлогот на Мемов); 4News (изјава за буџетскиот трансфер); Дојче веле (ставот на МАПАС).

Фото: кадар од прес-конференцијата на СДСМ