Dellçevi ra për Maqedoninë, Gruevski iku nga drejtësia: VMRO-ja e Dellçevit nuk është VMRO-DPMNE-ja e Mickoskit

Koment

Saktësisht 133 vjet më parë, më 23 tetor 1893, gjashtë të rinj në Selanik – Dame Gruev, dr. Hristo Tatarçev, Petar Pop Arsov, Ivan Haxhi Nikolov, Hristo Batanxhiev dhe Andon Dimitrov – themeluan një organizatë që nuk kishte as shtet, as para, as mbrojtës. Kishte vetëm një ide: një Maqedoni të lirë dhe autonome. Më vonë iu bashkuan Goce Dellçev, Gjorçe Petrov, Pere Toshev dhe Jane Sandanski, të cilët e shndërruan atë në një lëvizje që tronditi Ballkanin.

Sot, në Teatrin Popullor Maqedonas, nën sloganin „Svoi na svoeto!” („Tanët në tokën tonë!”), kryeministri dhe kryetari i VMRO-DPMNE-së, Hristijan Mickoski, foli me fjalë të mëdha për „kryeneçësinë e Uzunovit, përkushtimin e Gruevit, mençurinë e Tatarçevit, guximin e Pitusë, madhështinë e Gocës”. Ai tha se atdheu u krijua „përmes vajeve dhe britmave, përmes sakrificës së vazhdueshme, jo përmes duartrokitjeve dhe lirive të dhuruara”. Dhe shtroi pyetjen: „Çfarë po bëjmë ne me lirinë për të cilën ata luftuan?”

Kjo është pyetja e vërtetë. Pikërisht për këtë arsye përgjigjja duhet të jetë e sinqertë – edhe kur i dhemb partisë që mban emrin VMRO.

„Vazhdimësi” apo brend?

Në qershor, në përvjetorin e 36-të të partisë në Strumicë, Mickoski tha se vazhdimësia me VMRO-në historike „nuk është ndonjë nocion abstrakt apo diçka imagjinare”, por një ideologji „e ngulitur thellë në dokumentet programore”. Në të njëjtin fjalim shtoi: „Me fjalorin e sotëm, VMRO është brendi më i madh politik maqedonas.”

Brend. Kjo fjalë thotë më shumë se të gjitha akademitë solemne. Revolucionarët e vitit 1893 bënin betim dhe e dinin se i prisnin burgu, mërgimi dhe litari. Partia e sotme, me pranimin e saj, ka një brend. Dhe brendi, ndryshe nga betimi, nuk kërkon sakrificë – kërkon treg.

Sakrifica përballë arratisjes

Goce Dellçevi u vra më 4 maj 1903 në fshatin Banicë, në moshën 31-vjeçare. Themeluesit, siç tha edhe vetë Mickoski, „nuk kishin shtet pas tyre, nuk kishin institucione që t’i mbronin”. I prisnin burgjet dhe mërgimi – dhe ata nuk ikën prej tyre.

Partinë që sot thirret në ta e drejtoi për një dekadë të tërë Nikola Gruevski. Ai është i dënuar me vendim të formës së prerë me dy vjet burg në rastin „Tank” – për marrje shpërblimi për ndikim të paligjshëm në blerjen e një „Mercedesi” të blinduar me vlerë rreth 600.000 euro. Në vend që të shkonte në burg, në nëntor 2018 iku në Budapest, ku qeveria e Viktor Orbanit i dha azil. Më vonë u dënua edhe në raste të tjera, përfshirë edhe për pastrim parash.

Këtë javë ish-deputeti hungarez Ákos Hadházy publikoi fotografi të reja të Gruevskit në një restorant elitar në qendër të Budapestit. Dellçevi ra në Banicë. Gruevski rri nëpër restorantet elitare të Budapestit. Kjo nuk është vazhdimësi – është përmbysje.

Pas fitores zgjedhore të Péter Magyarit në prill, kur ai e quajti Gruevskin „kriminel në kërkim”, Mickoski deklaroi se Gruevski do të dërgohet të vuajë dënimin nëse shfaqet në Maqedoni, ndërsa Ministria e Drejtësisë njoftoi në maj se po mbledh dokumente nga gjykatat. Pesë muaj më vonë, sipas portalit Nezavisen, nuk ka kërkesë të re për ekstradim. Portali VSquare, duke iu referuar burimeve në qeverinë hungareze, raportoi se Gruevski ka shtetësi hungareze, gjë që do ta bënte ekstradimin pothuajse të pamundur. Vetë Mickoski, sipas European Western Balkans, ka qenë këshilltar në qeverinë e Gruevskit.

Pavarësia përballë patronëve të huaj

Organizata historike zhvilloi një luftë të vështirë kundër vrhovistëve (përkrahësve të Komitetit Suprem), të cilët donin ta drejtonin nga jashtë. Forca e saj, siç tha edhe Mickoski në qershor, vinte nga populli maqedonas – jo nga oborret e huaja.

VMRO-DPMNE-ja e sotme e gjeti patronin e saj në Budapest. Në korrik 2024 Mickoski dhe Orbani ranë dakord për një kredi prej 500 milionë eurosh, me interes prej 3,25 për qind dhe afat 15-vjeçar, gjysma e së cilës është e destinuar për komunat. Qeveria e re hungareze e Magyarit që nga vera po heton dy kreditë për Maqedoninë përmes bankës shtetërore Eximbank, gjithsej 988 milionë euro, dhe e vlerëson koston e kompensimit të interesave për buxhetin hungarez në mbi 247 milionë euro. Mickoski pohon se kushtet janë jashtëzakonisht të favorshme. Por i njëjti Orban që dha kredinë i dha strehim edhe Gruevskit.

Opozita shkon edhe më tej. Këtë vit LSDM-ja e akuzoi pushtetin për rrjete botësh sipas modelit të SNS-së serbe, për angazhimin e agjencisë izraelite Black Cube dhe për programin spiun Pegasus. Këto janë akuza të LSDM-së, jo fakte të vërtetuara; MPB-ja i hodhi poshtë pretendimet për programin spiun si „të pavërteta dhe të pabazuara”. Por është e trishtë që pyetje të tilla shtrohen fare për një parti që thirret në Gocën.

Manifesti i Krushevës përballë „indit të butë”

Në gusht 1903 Republika e Krushevës iu drejtua fqinjëve të saj myslimanë – turqve, shqiptarëve dhe torbeshëve: „Ne, fqinjët tuaj të përjetshëm, miqtë dhe të njohurit tuaj… pa dallim feje, kombësie, gjinie dhe bindjesh”. Dhe u tha: „pasuria juaj, jeta juaj, feja juaj dhe nderi juaj na janë po aq të shtrenjta sa edhe tonat”. Kjo ishte politikë bashkëjetese, e shkruar me pushkë në dorë, por pa urrejtje në zemër.

Sot, në akademinë që e feston atë trashëgimi, kryeministri e vendosi opozitën në të njëjtën fjali me Bullgarinë dhe tha për të: „Dhe populli e di se ata janë indi i butë i atdheut tonë.” Në vend të „fqinjëve të përjetshëm” – një armik i brendshëm.

Në koalicionin qeveritar bën pjesë edhe Partia Demokratike e Serbëve e ministrit Ivan Stoilkoviq. Pas vdekjes së Ratko Mlladiqit, në faqen e Facebook-ut të asaj partie u shfaq një tekst lavdërues për gjeneralin e dënuar për gjenocid. Nuk u vërtetua publikisht se Stoilkoviqi e kishte shkruar personalisht, por portali Fokus raportoi atëherë se VMRO-DPMNE-ja hesht. Sot Mickoski i paralajmëroi qytetarët të mos u nënshtrohen „temave etnike të hiperbolizuara”. Mirë. Por bashkëjetesa nuk mbrohet vetëm me paralajmërime – duhet edhe një vijë e qartë kundër lavdërimit të kriminelëve të luftës, edhe kur kjo vjen nga partnerët e vet të koalicionit.

Drejtësia revolucionare përballë „drejtësisë me telefon”

Organizata e Dellçevit ndërtoi, siç shënon historiografia, „shtet brenda shtetit”: njerëzit i çonin mosmarrëveshjet e tyre para gjykatave revolucionare në vend të atyre osmane. Drejtësia ishte çështje nderi.

Sot Maqedonia po ecën mbrapsht. Në Indeksin e ri të Sundimit të Ligjit të Projektit Botëror për Drejtësi (WJP) për vitin 2026, vendi ra nga vendi i 64-t në të 65-in nga 143 vende, me përkeqësim pikërisht te korrupsioni në pushtet dhe te kontrolli i pushtetit ekzekutiv nga Kuvendi dhe gjykatat. Në luftën kundër korrupsionit është e 71-ta, ndërsa në zbatimin e rregullave ra gjashtë vende, në vendin e 95-të. „E ardhmja ndërtohet me institucione të pavarura, jo me drejtësi me telefon”, deklaroi sot LSDM-ja.

„Kockat e së kaluarës” dhe kockat në tryezë

Duke folur për mosmarrëveshjen me Bullgarinë, Mickoski tha sot: „Detyra ime si kryeministër nuk është të merrem me kocka që i përkasin së kaluarës, por të siguroj një të ardhme që u përket fëmijëve tanë.” Pajtohemi: historia nuk duhet të jetë kockë për t’u brejtur. Por atëherë nuk duhet të jetë as brend për mbledhjen e votave çdo 23 tetor dhe çdo 17 qershor.

Dhe e ardhmja e fëmijëve sot llogaritet në denarë. Sipas modelit të Lidhjes së Sindikatave të Maqedonisë (LSM), shporta minimale sindikale për një familje me katër anëtarë në shtator arriti në 69.432 denarë, ndërsa paga minimale neto është 26.046 denarë. As dy paga minimale nuk e mbulojnë. Manifesti i Krushevës fliste për njerëz që ishin „skllevër të të pasurve dhe të të fuqishmëve”. Njëqind e njëzet e tre vjet më vonë, „të vetmet kocka që do të mbeten janë kockat në tryezë”, deklaroi LSDM-ja.

Çfarë përgjigjet pushteti

Në VMRO-DPMNE do të thonë se po sulmohen padrejtësisht. Në mesazhin e saj për 23 tetorin, partia bëri thirrje që shteti të ndërtohet „me ndershmëri, dije, punë dhe përgjegjësi”. Në qershor Mickoski tha se ka trashëguar probleme të mëdha, se nuk ka „shkop magjik” dhe se po hidhen hapa të vegjël, por të sigurt. Qeveria pohon se kredia hungareze ka kushte jashtëzakonisht të favorshme, ndërsa për Gruevskin thotë se procedura e ekstradimit vazhdon. Sot kryeministri premtoi: „Detyrimi ynë është të shpjegojmë, të dëgjojmë, të pranojmë kur diçka duhet ndrequr dhe ta ndreqim.”

Mirë. Le të fillojë me pranimin.

Emri nuk trashëgohet

Goce Dellçevit i atribuohen fjalët: „Unë e kuptoj botën vetëm si fushë gare kulturore midis popujve.” Kjo është VMRO-ja e Dellçevit: sakrificë pa përfitim personal, bashkëjetesë pa urrejtje, pavarësi pa patronë të huaj dhe drejtësi para së cilës të gjithë janë të barabartë.

VMRO-DPMNE-ja e sotme ofron brend në vend të betimit, një të arratisur në Budapest në vend të një martiri në Banicë, kredi nga Orbani në vend të pavarësisë dhe „ind të butë” në vend të „fqinjëve të përjetshëm”. „Tanët në tokën tonë”, thotë slogani. Por atdheu nuk është pronë partie. Emri VMRO nuk trashëgohet me statut dhe nuk blihet me akademi solemne. Ai fitohet me vepra – ashtu siç, sipas vetë Mickoskit, themeluesit „fjalët e tyre i konfirmonin me vepra të drejtpërdrejta, e më së shpeshti edhe me jetën e tyre”.

Njëqind e tridhjetë e tre vjet më vonë, veprat e atyre që e mbajnë këtë emër tregojnë një histori krejt tjetër.

Ky është një koment. Faktet dhe citimet bazohen në: Nezavisen (fjalimi i Mickoskit, 23.10.2026); Veçer (fjalimi i Mickoskit); Denesen (fjalimi në Strumicë, qershor 2026); Wikipedia në maqedonisht (MRO); Wikipedia në maqedonisht (Manifesti i Krushevës); Transparency International (rasti „Tank”); Euronews (dënimet e Gruevskit); European Western Balkans (ekstradimi); Nezavisen (Gruevski në Budapest); Portfolio (kredia hungareze); BIRN (kredia, 2024); European Western Balkans (hetimi i kredive); Sloboden Peçat (MPB); Fokus (Mlladiqi); Nezavisen (Indeksi WJP); Nezavisen (reagimi i LSDM-së); LSM (shporta sindikale).

Foto: Kanal 5 (kopertina, kuadër nga transmetimi i akademisë); Wikimedia Commons, domen publik (Goce Dellçev)