Idetë për rikthimin e kulturës së kinemasë: depolitizim dhe bashkëpunim

Diskutimi me temë “Infrastruktura kulturore para Kryeqytetit Evropian të Kulturës 2028” u mbajt më 24 gusht në Laboratorium gjatë edicionit të 17‑të të festivalit MakeDox, duke u përqendruar në pyetjen kryesore: ku u zhdukën kinotë e qytetit?

Pjesëmarrësit dhe diagnoza

Paneli përfshiu Zvonko Naumoski – Shef i Operacioneve, Fondacioni “Shkup 2028 – Kryeqytet Evropian i Kulturës”; Biljana Lunga Filipovska – Këshilltare për bashkëpunim ndërkombëtar, evidencë dhe planifikim strategjik në Agjencinë e Filmit të Republikës së Maqedonisë së Veriut; Margarita Arsova – redaktore e programit filmik në Qendrën Rinore Kulturore (MKC); dhe Darko Nabakov – drejtor ekzekutiv i MakeDox. Diskutimin e moderonte kritiketja e filmit Marina Kostova, nënkryetare e FIPRESCI-së.

Hyrja e moderatores solli vlerësimin e humbjes së entuziazmit për kinemanë: „Forca e saj u humb me kalimin e kohës. Ne ishim dëshmitarë dhe tani jemi dëshmitarë se kryeqyteti ynë, me mbi 600,000 banorë, deri në fillim të viteve 1990 kishte 16 salla kinemaje, madje edhe një kinema të specializuar për fëmijë dhe të rinj, dhe 35 vjet më pas kemi vetëm një multiplex, një kinema komerciale ku duhet të shfaqen edhe filmat autorë të krijuesve tanë. Ka edhe dy salla kinemaje, në Kisela Voda dhe në Drachevo, ku herë pas here shfaqen filma,“ deklaroi Kostova.

Margarita Arsova shpjegoi adaptimin e MKC‑së gjatë pandemisë dhe e lidhi mbylljen e hapësirave me vendime politike: „Më vështirë se sa të kujtoj të gjitha ato ngjarje për shkak të emocioneve dhe lidhjes me gjithçka që ndodhte më parë. Ne me vetëdije e sollëm ‘Cinedays’ në një variant veror dhe në hapësira të hapura sepse dëshironim të kishim një edicion fizik në periudhën kur të gjitha hapësirat e brendshme nuk mund të përdoren gjatë pandemisë COVID. Dëshironim që publiku të ishte prezent dhe të mos humbnim vazhdimësinë e festivalit. Humbja e hapësirave kinematografike, si ‘Millenium’ dhe ‘Frosina’, nuk mund ta quaj diçka tjetër përveç një vendimi politik për të hiqur MKC‑në si hapësirë. Siç shihni, jo vetëm lidhur me MKC‑në, por edhe kultura në Maqedoni në përgjithësi po regreson; po tentohet në çdo mënyrë të hiqen hapësira, të shfuqizohen koncepte dhe marrëveshje kolektive në mënyrë që pjesët e tjera jo të lidhura me mendimin kritik dhe publikun të funksionojnë më lehtë. Mbyllja e sallave të kinemave sjell një humbje të madhe për qytetin, për punëtorët e filmit dhe për zbatimin e programeve që dëshironim t’i plasojmë si politika publike për të ngjajtur me një qytet që i mori titullin ‘Kryeqytet Evropian i Kulturës’. Titulli na u dha në 2023 që të forcojmë kapacitetet dhe të kulmojmë në 2028, megjithatë shumë mundësi u humbën. Për sa kohë që gjërat varen nga politika dhe partitë, vështirë se do të bëjmë përparim,“ tha Arsova.

Darko Nabakov foli për përdorimin e hapësirave të jashtme nga MakeDox (Kurshumli An, Suli An dhe plataja para Muzeut të Maqedonisë) dhe paralajmëroi për gjendjen e dobët të monumenteve historike: „Qëllimi ynë është që MakeDox të zgjerohet në më shumë hapësira në Pazarin e Vjetër. Kurshumli An është një hapësirë magjike dhe simbol i festivalit, por duhet të jemi realistë se ajo hapësirë është me të vërtetë në gjendje të vështirë dhe një ditë do të duhet të restaurohet. Bëhet fjalë për një monument kulture që me vite nuk është restauruar dhe duhet të vijë deri te kjo. Do të ishte një dëm për festivalin të mbetej pa hapësirën dhe t’i ngarkohej në dëshirën e politikës pa mirëkuptim nga autoritetet. Pas 17 vjetësh mendoj që kemi lënë gjurmë në qytet në lidhje me shfaqjen e filmave dokumentar dhe duhet të mendojmë së bashku si mund të ndryshojnë gjërat në të ardhmen. E dimë që situata është e vështirë. Dialogu me autoritetet lokale dhe shtetërore shkon shumë vështirë. Ideja jonë është të mblidhemi në një vend dhe të fillojmë t'i themi gjërat me zë të lartë. Për shembull, Komuna e Shkupit nuk e mbështet MakeDox prej pesë vitesh. Një festival që ka një numër të madh të rinjsh dhe po bëhet ngadalë një simbol i qytetit nuk merr mbështetje nga vetë qyteti. Kjo është absurditet në ekzistencën tonë. Nga këtu lind gjithë ‘inati ynë krijues’ në organizimin e festivalit, sepse shumicën e energjisë e harxhojmë duke u marrë vesh me institucionet shtetërore. Është shumë më lehtë të biem dakord me partnerët e jashtëm dhe të sjellim njëqind autorë të huaj çdo vit, sesa të biem dakord me institucionet vendore,“ tha Nabakov.

Zvonko Naumoski shpjegoi mandatet e Fondacionit dhe kufizimet, por propozoi thirrje publike për zgjidhje kreative: „Filmi dhe shfaqja filmike duhet të jenë një nga fijet kryesore në zbatimin e programit, por ‘ECoC Shkup 2028’ nuk ka mandat institucional për të zgjidhur problemet e shfaqjes së filmave që janë grumbulluar gjatë 30 viteve të fundit. Ajo që mund të bëjmë është të ftojmë të gjitha palët e interesuara me thirrje publike që të aplikojnë dhe të ofrojnë zgjidhje kreative,“ shpjegoi Naumoski. Ai qartësisht tha se Fondacioni u formua për zbatimin e ECoC Shkup 2028 në korrik 2026 dhe se një Deklaratë tashmë ka përcaktuar detyrimet e Qeverisë dhe Komunës së Shkupit ndaj Fondacionit; buxheti i projektit pritet të jetë rreth 40 milionë euro, prej të cilave 30 milionë për programin dhe 10 milionë për nevojat logjistike të realizimit.

Biljana Lunga Filipovska konfirmoi gjendjen e vështirë të infrastrukturës së shfaqjes, por theksoi kapacitete ekzistuese: kapaciteti më i madh i përqendruar është kinemaja komerciale „Sinepleks“, Kinemateka ka një rol të rëndësishëm dhe në dy vitet e fundit po zhvillohet edhe një model rrjeti kinemash, "Kinoverzum". Ajo propozoi formimin e një grupi pune që do të bëjë hartimin e situatës në Shkup dhe në vend, me përfshirjen e Ministrisë së Kulturës, Ministrisë së Arsimit dhe partnerëve të tjerë të nevojshëm.

Si përfundim panelistët nënvizuan se projekti i Kryeqytetit Evropian të Kulturës – Shkup 2028 ofron mundësi për të planifikuar trashëgimi të qëndrueshme: qëllimi duhet të jetë krijimi i një rrjeti funksional të kinemave që do të mbetet pas 2028‑ës, jo vetëm festivale sezonalë apo shfaqje të përkohshme.

Foto: material shtypi nga ngjarja