Предвремени избори: кога се демократски потреба, а кога политички ресет?

Македонската политичка сцена повторно се врти околу прашањето за предвремени парламентарни избори, откако премиерот Христијан Мицкоски порача дека ако опозицијата го смета тоа за неопходно, власта е подготвена да одговори позитивно на такво барање.

Дел од опозициските партии веднаш ја прифатија таа можност, други се дистанцираа, а аналитичарите предупредуваат дека зад партиската пресметка се крие поширока дилема: кога предвремените избори се демократско решение, а кога стануваат инструмент за ресетирање што го прекинува мандатот пред да може да се оцени реалната работа на властите.

Правен оквир и изборна практика

Парламентарните избори следеа на 8 мај 2024 година. Според Уставот, пратениците се избираат за мандат од четири години, но Собранието може да се распушти доколку за тоа гласа повеќе од половината од вкупниот број пратеници. Во таков случај, изборите треба да се одржат во рок од 60 дена од распуштањето, што правно ги дозволува предвремените избори, но политичкото образложение за нивната употреба останува клучно.

Универзитетскиот професор Јове Кекеновски предупредува дека предвремените избори често биле користени како начин партиите да си обезбедат нов четиригодишен мандат наместо да ја реализираат програмата со која настапиле пред граѓаните. Тој вели: "Во минатото, изборите не беа само алиби во случај партиите да не ја реализираат докрај понудената програма, туку и начин да си обезбедат дополнителен, нов и сигурен четиригодишен мандат. Некогаш тоа се правеше и на половина од мандатот. Такви ситуации имавме особено во времето на Груевски, кога пет или шест пати се одржуваа предвремени избори."

Кекеновски дополнува дека опозицијата речиси постојано бара предвремени избори, иако во многу случаи не е подготвена за нивно одржување: "Опозицијата постојано бара предвремени избори, но честопати се случува да не е подготвена. Тоа го користи како изговор пред своето членство, за негова мобилизација и за да биде интересна во јавноста, односно да добие некој политички поен повеќе." Според него, таквата пракса во моментов не ѝ користи на ВМРО‑ДПМНЕ, која има потреба од простор за да ги реализира програмските определби, а неодамнешните извештаи на Европската унија бележат и одредени успеси.

Политичкиот аналитичар Петар Арсовски оценува дека во моментот не постои разумен мотив за кратењето на мандатот и дека распишувањето избори без таков мотив може да се доживее како политички маневар. Податоците на ОБСЕ/ОДИХР покажуваат дека предвремени парламентарни избори се одржале во 2008, 2011, 2014, декември 2016 и јули 2020 — вкупно пет изборни циклуси во период од 12 години. Изборите во 2020 првично беа закажани за април, но беа одложени поради пандемијата на ковид‑19 и конечно се одржаа на 15 јули.

На политичката сцена, лидери продолжуваат да даваат различни сигнали: Ахмети вели дека предвремени избори се „најдоброто решение“ и дека ќе се одржат догодина. Сали: Вреди е против предвремени избори по секоја цена.

Фото: Слободан Ѓуриќ - Слободен печат